Vinh danh cây trà di sản: Bảo tồn hay đang bức tử những cổ thụ quý hiếm?
Tôn vinh cây trà di sản là việc làm cần thiết để nâng cao nhận thức cộng đồng, hỗ trợ công tác bảo tồn, chăm sóc và khai thác bền vững. Tuy nhiên, trên thực tế, lợi ích rõ ràng nhất của danh hiệu này hiện nay lại chủ yếu phục vụ mục đích truyền thông. Nhờ vào danh xưng "di sản", nhiều vùng trà đã trở nên nổi tiếng hơn, nhưng đi kèm với đó là những hệ lụy đáng lo ngại.
Những tấm bia di sản và cái chết dần của cây trà cổ thụ
Để "cắm bia di sản cho đẹp", không ít địa phương đã huy động người dân đổ đất đá, tráng xi măng và dọn nền xung quanh gốc trà. Ví dụ điển hình là tại thôn Hấu Chua (Tủa Chùa, Điện Biên) và khu vực Giàng Pằng (Sùng Đô, Lào Cai), nơi những cây trà Shan tuyết cổ thụ bị san phẳng mặt đất xung quanh. Hậu quả là những cây trà vốn quen với môi trường hoang dã nay bị "ngộp thở", rễ cây không thể hô hấp do bị lấp đất và bê tông hóa.
Bên cạnh đó, việc khai thác quá mức và sự xâm lấn của du lịch khiến cây trà từ một thực thể sống cần được nghỉ ngơi bị biến thành công cụ kiếm tiền không ngừng nghỉ. Xe máy có thể phi thẳng đến tận gốc, dịch vụ bán vé chụp ảnh mọc lên ồ ạt, gây áp lực lên sức khỏe của cây.
Câu chuyện đau lòng từ những cây trà di sản
Cây trà cổ thụ mã số 001 tại Nậm Piên (Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang) được công nhận di sản vào năm 2019 khi đang sung sức, nhưng chỉ sau 4 năm đã phải cưa cụt, để lại phần gốc mục ruỗng. Điều đáng lo là những trường hợp tương tự không hề hiếm. Khi "di sản" bị nhìn nhận như một điểm check-in, người ta dễ dàng ưu tiên cảnh quan hơn là sức khỏe thực sự của cây.
Ông Nguyễn Tấn Quang, một nhà sưu tầm trà Shan cổ thụ ở Hà Nội, đưa ra giải pháp: "Phải có quy chuẩn tối thiểu: đặt bia cách gốc ra sao, không lấp đất đá, không bê tông hóa sát rễ, dựng giàn tre hái lá, không leo trực tiếp lên thân trà. Khai thác du lịch thì đi, ngắm được nhưng không chạm, leo trèo, không phá vỡ sinh cảnh, tránh tối đa tác động vào môi trường sinh thái của cây trà".
Thiếu hụt trách nhiệm sau lễ vinh danh
Sau các buổi lễ đón nhận "Cây di sản" rình rang, đơn vị cấp chứng nhận thường rời đi, để lại trách nhiệm chăm sóc và bảo tồn cho địa phương. Mặc dù điều này có vẻ hợp lý vì đơn vị đã hoàn thành trách nhiệm theo quy trình, nhưng sau lễ phong tặng, việc chăm sóc cụ thể thế nào, ai hướng dẫn kỹ thuật, phương án can thiệp khi cây suy yếu ra sao… vẫn còn mơ hồ.
Cây trà tổ huyền thoại ở Suối Giàng hơn 600 năm tuổi từng được vinh danh nhưng sau đó bị "bỏ mặc" khi bị mối tấn công. Thay vì có phương án cứu chữa, người ta lại lặng lẽ chuyển danh hiệu "trà tổ" sang một cây khác gần đường dân sinh, thuận tiện cho việc tham quan hơn. Tương tự, cây trà di sản ở Hấu Chua bị đổ đất lấp gốc, khi cây gần chết, người dân gọi lên thì chỉ nhận được câu trả lời "bới đất ra", nhưng không có ai về kiểm tra hay hướng dẫn chăm sóc.
Gắn danh hiệu với sinh kế và chất lượng bền vững
Bà Nguyễn Thị Cúc, chủ một doanh nghiệp sản xuất trà ở Túng Sán, Hoàng Su Phì, cảnh báo: "Trà nguyên sinh hiện gần như không có đơn vị quản lý cụ thể. Việc khai thác diễn ra theo kiểu ai gặp trước hái trước. Do cây cao trong rừng rậm, cách thu hái thuận tiện nhất là chặt cành, mé nhánh, thậm chí đốn hạ cả cây. Khai thác như thế chỉ khoảng 5 năm nữa, Việt Nam sẽ không còn trà rừng, trà nguyên sinh".
Việt Nam hiện có khoảng 40 vùng trồng trà, trong đó các khu vực như Hoàng Su Phì, Tân Uyên, Phong Thổ, dãy Hoàng Liên Sơn - Fansipan… sở hữu những cây trà Shan cổ thụ tuổi đời từ vài trăm đến cả ngàn năm. Đây là những quần thể trà nguyên sinh hiếm hoi còn tồn tại trên bản đồ trà thế giới.
Tại Hồ Thầu (Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang), cây được gắn biển di sản thì được trọng vọng, trong khi những cánh rừng trà nguyên sinh quý hiếm nằm ngoài danh sách lại bị bỏ rơi, bị đốn ngang thân để tận thu. Điều này khiến cây trà búp tím - di sản đích thực về mặt gen - đứng trước bờ vực tuyệt chủng.
Giải pháp: Bảo tồn hệ sinh thái thay vì cá thể đơn lẻ
Chuyên gia làm trà Từ Quốc An (Đài Loan) nhận định: "Càng nghiên cứu và sản xuất trà Shan cổ thụ Việt, tôi càng kinh ngạc bởi nguyên liệu này quá đặc biệt. Trà làm xong, để qua từng năm, lại có nhiều chuyển biến không đoán trước được. Bởi vậy, vai trò người sản xuất đặc biệt quan trọng, phải hiểu cây trà, gắn bó lâu dài với vùng nguyên liệu và chấp nhận đầu tư hạ tầng thì may ra mới có thể khai thác được đúng, đủ tiềm năng của nó".
Nhà báo Uyên Viễn, sáng lập nhóm Uống Trà Đi, bức xúc: "Một cây trà nguyên sinh, mất vài trăm năm tồn tại nhưng chỉ cần 5 - 10 phút là có thể bị đốn hạ, nếu bây giờ trồng lại biết khi nào mới được như hiện trạng. Việc cần làm trước mắt là giữ lại diện tích trà rừng nguyên sinh, giao quyền quản lý cho cá nhân hoặc cộng đồng cụ thể. Khi cây trà có chủ, việc giữ gìn mới có cơ sở lâu dài".
Danh hiệu di sản phải là bảo chứng cho chất lượng trà, giúp người dân bán được giá cao hơn, từ đó tạo động lực bảo vệ cây. Tại Tủa Chùa, mặc dù gặp sự cố về cây chết, nhưng nhờ chất lượng nội chất vượt trội, giá trà xanh đã lên tới 1 triệu đồng/kg. Khi người dân thấy rõ cây trà là "nồi cơm" đầy giá trị, họ sẽ tự khắc bảo vệ. Giá trị kinh tế bền vững chính là liều thuốc bảo tồn hiệu quả nhất, mạnh hơn mọi lời kêu gọi sáo rỗng.
