Tại trụ sở Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước ở Hà Nội, cuộc gặp mặt mang tên “Thanh xuân gửi lại” vừa đưa nhiều cán bộ đi B trở về với ký ức của những năm 60, 70 thế kỷ trước. Họ từng là sinh viên, giáo viên, bác sĩ, kỹ sư, cán bộ hay thanh niên mới rời ghế nhà trường, tình nguyện vượt Trường Sơn vào chiến trường miền Nam theo tiếng gọi Tổ quốc. Trước ngày lên đường, để bảo đảm yêu cầu bí mật, mỗi người đều gửi lại hồ sơ cá nhân và giấy tờ quan trọng tại Ủy ban Thống nhất của Chính phủ.
Chăm chú quan sát các kỷ vật được trưng bày, ông Phạm Quang Nghị, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, nguyên Bí thư Thành ủy Hà Nội, đã xúc động và bất ngờ khi gặp lại chính kỷ vật của mình. Từng tờ học bạ, lý lịch, giấy chứng nhận đoàn viên, lá đơn tình nguyện… đưa ông trở về những ngày chuẩn bị lên đường. Với ông, những hiện vật ấy không chỉ gợi lại ký ức cá nhân mà còn nhắc nhớ về đồng đội, chiến trường và một thế hệ đã sẵn sàng đặt lợi ích của Tổ quốc lên trên hết.
Những giọt nước mắt giữa dòng ký ức
Ở tuổi 85, bà Trần Thị Vinh vẫn vượt chặng đường dài từ Thành phố Hồ Chí Minh ra Hà Nội để dự cuộc gặp mặt. Sau hơn 60 năm, lần đầu bà được tận mắt nhìn lại bộ hồ sơ đã gửi trước ngày lên đường vào chiến trường. Trước những trang giấy đã ngả màu thời gian, ký ức về một thời thanh xuân sôi nổi ùa về nguyên vẹn. Với bà, những hồ sơ, kỷ vật ấy nhắc nhớ về một thời hoa lửa gian khó nhưng đầy kiêu hãnh và tự hào của thế hệ “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”.
Mỗi người một câu chuyện, một cảm xúc, nhưng tất cả đều chung niềm xúc động, bùi ngùi khi ngắm nhìn hồ sơ, kỷ vật và gặp lại đồng đội năm xưa. Cuộc hội ngộ không chỉ giúp họ ôn lại kỷ niệm mà còn khẳng định giá trị của những hy sinh thầm lặng cho độc lập, tự do của dân tộc.
Kho tư liệu đặc biệt của cán bộ đi B
Trung tâm Lưu trữ quốc gia 3, trực thuộc Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước, đang lưu giữ hơn 72.000 hồ sơ, kỷ vật của cán bộ đi B thuộc 89 tỉnh, thành phố theo địa giới hành chính qua các thời kỳ giai đoạn 1945 - 1975. Mỗi hồ sơ gồm nhiều loại giấy tờ như lý lịch, học bạ, giấy khai sinh, quyết định điều động, giấy chứng nhận đoàn viên, thẻ đảng viên, thư từ, nhật ký, ảnh và các kỷ vật cá nhân được gửi lại trước ngày lên đường.
Không đơn thuần là tài liệu cá nhân, khối tài liệu này còn tái hiện một giai đoạn lịch sử đặc biệt khi hàng chục nghìn cán bộ từ miền Bắc chi viện cho chiến trường miền Nam. Chính vì vậy, chúng có giá trị lịch sử, pháp lý rất cao trong nghiên cứu, xác minh thông tin và giải quyết các chế độ, chính sách đối với người có công.
Trao trả kỷ vật và số hóa hồ sơ
Nhiều năm qua, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đã tổ chức triển lãm chuyên đề, trực tiếp trao trả kỷ vật gốc cho 65 trường hợp, đồng thời phối hợp trao trả kỷ vật cho 150 cán bộ đi B và thân nhân tại các hoạt động tri ân trên cả nước. Đơn vị cũng xây dựng cơ sở dữ liệu, số hóa tài liệu, vận hành hệ thống tra cứu hồ sơ cán bộ đi B trên môi trường số để phục vụ nhu cầu của cá nhân, thân nhân và cơ quan chức năng.
Ông Đặng Thanh Tùng, Cục trưởng Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước, khẳng định: “Phát huy giá trị tài liệu lưu trữ không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn của ngành lưu trữ mà còn là trách nhiệm góp phần thực hiện công tác đền ơn đáp nghĩa, giáo dục truyền thống và lan tỏa đạo lý 'Uống nước nhớ nguồn'. Hồ sơ, kỷ vật cán bộ đi B vì thế không chỉ được gìn giữ như một di sản tư liệu quốc gia, mà còn phải tiếp tục được khai thác để phục vụ thiết thực cho xã hội.”
Phục vụ tìm kiếm, xác định danh tính liệt sĩ
Hưởng ứng Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước lần đầu tiên rà soát trên phạm vi toàn hệ thống các trung tâm lưu trữ quốc gia. Qua rà soát bước đầu, các trung tâm đã thống kê được hơn 2.000 hồ sơ, tài liệu liên quan liệt sĩ, các chiến dịch, trận đánh và địa bàn hoạt động quân sự; đồng thời xây dựng bộ từ khóa tra cứu, chuẩn hóa danh mục hồ sơ để phục vụ tra cứu, đối chiếu và kết nối thông tin giữa các nguồn tài liệu.
Tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia 3, không khí làm việc đang rất khẩn trương. Bà Trần Việt Hoa, Giám đốc Trung tâm, cho biết đơn vị đã tìm được hơn 200 tài liệu liên quan các chiến dịch lớn như Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968, Chiến dịch Lam Sơn 1972, Chiến dịch Quang Trung 1972, Chiến dịch Tây Nguyên 1975, Chiến dịch Hồ Chí Minh 1975…
Trung tâm cũng tích cực tra cứu thông tin về liệt sĩ qua các thời kỳ. Gần đây, đơn vị đã cung cấp đầy đủ thông tin liên quan việc cấp bằng Tổ quốc ghi công cho gia đình liệt sĩ Huỳnh Văn Quyên (tức Huỳnh Văn Quên).
Hành trình tri ân vẫn tiếp diễn
Trên cơ sở những kết quả bước đầu, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên đề, đẩy mạnh số hóa, ứng dụng OCR, trí tuệ nhân tạo và tăng cường kết nối dữ liệu giữa các bộ, ngành, địa phương. Mục tiêu là tạo nền tảng để tài liệu lưu trữ tiếp tục phát huy giá trị trong giai đoạn tới.
Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng hành trình tri ân vẫn đang được tiếp diễn. Trong hành trình ấy, những kho lưu trữ quốc gia vẫn âm thầm “lên tiếng” bằng từng trang hồ sơ, kỷ vật được gìn giữ qua năm tháng, góp phần thực hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, tri ân những người đã cống hiến, hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
