Chỉ trong ngày 30/7, ước tính có tới 40.000 người di cư đã đổ về biên giới Ceuta, vùng lãnh thổ Tây Ban Nha nằm trên bờ biển phía bắc Morocco. Ông Fernando Rodríguez Contreras, quan chức Chính phủ Tây Ban Nha, đưa ra con số này giữa lúc Madrid phải huy động quân đội, máy bay và tàu tuần tra để chặn làn sóng vượt biên. Theo truyền thông Mỹ, trong những ngày gần đây hàng nghìn người di cư đã vượt biên vào bán đảo này. Người phát ngôn chính phủ Tây Ban Nha xác nhận, ít nhất 57 người đã thiệt mạng khi tìm cách đặt chân tới lãnh thổ nước này.
Ceuta từ lâu được coi là cửa ngõ bất hợp pháp vào châu Âu. Cùng với Melilla, Ceuta là một trong hai thành phố trên lục địa châu Phi chính thức thuộc châu Âu và là đường biên giới trên bộ hiếm hoi giữa Liên minh châu Âu (EU) với châu Phi. Chính vị trí địa lý đặc biệt này đã biến nơi đây thành điểm đến của hàng nghìn người di cư, chủ yếu từ Morocco và các nước châu Phi khác, với hy vọng tìm kiếm cơ hội kinh tế tốt hơn.
Ceuta - thành trì biên giới của EU giữa lòng châu Phi
Ceuta là bán đảo dài khoảng 10 km trên bờ biển phía bắc Morocco, do Tây Ban Nha quản lý suốt nhiều thế kỷ. Hệ thống phòng thủ tại đây gồm hàng rào kép cao khoảng 6 m, lực lượng cảnh sát và hiến binh Tây Ban Nha thường trực, cùng các tháp quan sát và cảm biến chuyển động. Để vào được Ceuta, người di cư thường bơi vòng qua hàng rào, dùng thuyền trái phép từ Morocco hoặc chạy và trèo qua hàng rào. Nhiều người dùng kìm cộng lực để cắt lưới thép, nhưng phần lớn đều bị phát hiện trước khi kịp đặt chân vào bên trong.
Không phải lần đầu tiên Ceuta chứng kiến cảnh tượng hỗn loạn. Năm 2021, hơn 10.000 người di cư đã vượt biên vào thành phố này chỉ trong hai ngày. Năm 2022, ít nhất 23 người thiệt mạng trong vụ giẫm đạp khi cố vượt qua hàng rào biên giới vào Melilla. Không ít người khác bỏ mạng trên biển, nhưng điều đó không ngăn được dòng người tiếp tục đổ về.
Làn sóng vượt biên kỷ lục giữa cuối tháng 7
Trong những ngày gần đây, khoảng 1.500 người di cư đã vào Ceuta. Tuy nhiên, riêng ngày 30/7, con số này có thể lên tới 40.000 người theo ước tính của ông Contreras. Quy mô vượt xa sức chứa của trung tâm tiếp nhận địa phương, buộc chính phủ của Thủ tướng Pedro Sánchez phải triển khai quân đội, tăng cường hỗ trợ trên không và trên biển, đồng thời điều các đội thợ lặn tuần tra vùng nước quanh bán đảo. EU cũng đề nghị hỗ trợ Tây Ban Nha thông qua Cơ quan Biên phòng và Bảo vệ bờ biển châu Âu (Frontex) để khôi phục trật tự tại khu vực.
Sự việc nhanh chóng trở thành cuộc khủng hoảng chính trị trong nước. Phe đối lập cáo buộc chính phủ ông Sánchez kiểm soát biên giới lỏng lẻo. Đảng Vox cực hữu còn mô tả đây là “một cuộc xâm nhập”. Lãnh đạo đảng này, ông Santiago Abascal, tuyên bố chính phủ “cố tình mời gọi” người di cư vào Tây Ban Nha khi đề xuất kế hoạch hợp pháp hóa cư trú cho người nhập cư không giấy tờ. Ngược lại, các tổ chức ủng hộ người nhập cư chỉ trích chính phủ thực thi luật nhập cư quá cứng rắn. Chính phủ Tây Ban Nha bác bỏ mọi cáo buộc, khẳng định lượng người vượt biên trái phép không nằm trong định hướng chính sách của nước này.
Bài toán hai chiều của Thủ tướng Pedro Sánchez
Với ông Sánchez, Ceuta luôn là vấn đề nhạy cảm. Thủ tướng Tây Ban Nha theo đuổi hình ảnh một xã hội Tây phương đa văn hóa, cởi mở với người nhập cư, đặc biệt là người Mỹ Latinh nói tiếng Tây Ban Nha. Nhưng chính sách này khiến ông hứng chịu sức ép từ cả hai phía: phe bảo thủ chống nhập cư cho rằng ông quá mềm yếu, còn các tổ chức nhân đạo cho rằng chính phủ quá tàn nhẫn trong việc trấn áp người vượt biên.
Trên trường quốc tế, Madrid muốn giữ quan hệ tốt với Morocco để phối hợp ngăn dòng người di cư. Tuy nhiên, sau làn sóng vượt biên năm 2021, các quan chức Tây Ban Nha tin rằng Morocco đã dùng người di cư như “quân bài mặc cả” để đổi lấy lợi ích tài chính và chính trị. Chỉ vài giờ sau khi người di cư tràn vào Ceuta năm đó, chính phủ Tây Ban Nha đã duyệt gói viện trợ khoảng 37 triệu USD cho Morocco để hỗ trợ kiểm soát biên giới.
Italy đóng cửa biên giới, châu Âu chia rẽ
Làn sóng di cư lần này lập tức gây chấn động châu Âu. Ngày 31/7, Italy quyết định tạm đình chỉ áp dụng Hiệp ước Schengen với Tây Ban Nha trong một tháng và đóng các tuyến hàng hải, hàng không giữa hai nước. Thủ tướng Giorgia Meloni khẳng định đây là biện pháp cần thiết để bảo vệ an ninh quốc gia, đồng thời cam kết hạn chế tối đa tác động tới mùa du lịch hè.
Madrid phản ứng mạnh, triệu Đại sứ Italy để phản đối. Chính phủ Tây Ban Nha lý giải làn sóng di cư không xuất phát từ chính sách nhập cư của nước này mà do các đường dây buôn người lợi dụng phán quyết của Tòa án Tối cao liên quan quy trình xử lý người vượt biên bằng đường biển. Thủ tướng Sánchez cũng thông báo kế hoạch xây dựng rào chắn trên biển để tăng cường kiểm soát khu vực Ceuta.
Phần Lan, Hà Lan, Đan Mạch, Cộng hòa Séc và Thụy Điển bày tỏ ủng hộ lập trường cứng rắn của Italy. Đức kêu gọi Morocco nhanh chóng tiếp nhận trở lại người di cư, trong khi Thủ tướng Friedrich Merz nhấn mạnh việc bảo vệ biên giới ngoài của EU là ưu tiên hàng đầu trong cuộc chiến chống nhập cư trái phép. Trong khi đó, Ủy ban châu Âu và Chủ tịch Hội đồng châu Âu António Costa khẳng định các quy định đặc biệt của Hiệp ước Schengen đối với Ceuta và Melilla vẫn còn hiệu lực, đồng thời bày tỏ đoàn kết với Tây Ban Nha.
Cuộc khủng hoảng Ceuta một lần nữa phơi bày những rạn nứt trong cách tiếp cận vấn đề di cư giữa các nước thành viên EU. Trong khi Tây Ban Nha tìm kiếm giải pháp cân bằng giữa an ninh biên giới và nghĩa vụ nhân đạo, thì Italy và nhóm nước Bắc Âu lại thúc đẩy lập trường cứng rắn hơn. Với hàng nghìn người vẫn đang chờ cơ hội vượt biên, Ceuta nhiều khả năng sẽ tiếp tục là điểm nóng trên bản đồ di cư châu Âu trong thời gian tới.
