Kính thiên văn không gian Euclid của Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA) đã ghi lại hình ảnh ngoạn mục của hơn 60 triệu ngôi sao ở trung tâm Dải Ngân hà, mở ra kỷ nguyên mới trong hành trình khám phá các hành tinh ngoài Hệ Mặt trời.
Bức ảnh chi tiết nhất về trung tâm thiên hà
Camera của Euclid có độ nhạy đặc biệt, đủ cao để tách riêng từng ngôi sao trong vùng dày đặc gọi là phình thiên hà (galactic bulge). Bức ảnh được chụp sau khi các nhà thiên văn hướng kính về trung tâm Dải Ngân hà trong tổng cộng 26 giờ quan sát vào tháng 3/2025. Hình ảnh cuối cùng là một bức ghép từ 9 lần quan sát bằng camera ánh sáng khả kiến của kính viễn vọng không gian.
Bước ngoặt trong tìm kiếm hành tinh ngoài Hệ Mặt trời
Theo các nhà nghiên cứu, bức ảnh khổng lồ này đánh dấu bước ngoặt trong việc tìm kiếm hành tinh ngoài Hệ Mặt trời. Số lượng các hành tinh được biết đến ngoài Trái đất được dự báo sẽ tăng vọt, vượt xa hàng nghìn hành tinh đã được phát hiện quanh các ngôi sao xa xôi. Tiến sĩ Eamonn Kerins, nhà vật lý thiên văn thuộc Trung tâm Vật lý Thiên văn Jodrell Bank của Đại học Manchester, nhận xét: “Ban đầu, Euclid không được chế tạo cho mục đích nghiên cứu này, nhưng nó đã chứng minh là một công cụ tuyệt vời cho công việc đó. Bộ dữ liệu này mở ra kỷ nguyên mới cho việc khám phá các hành tinh ngoài hệ Mặt trời. Chúng ta sẽ chuyển từ việc biết khoảng 6.000 hành tinh sang khả năng phát hiện hơn 100.000 hành tinh trên khắp thiên hà”.
Phương pháp thấu kính hấp dẫn vi mô
Một trong những phương pháp phát hiện hành tinh ngoài Hệ Mặt trời là hiện tượng thấu kính hấp dẫn vi mô. Khi một ngôi sao ở gần hơn đi ngang qua trước một ngôi sao ở xa, lực hấp dẫn của ngôi sao ở gần hơn sẽ bẻ cong và khuếch đại ánh sáng từ ngôi sao ở xa, khiến nó trông sáng hơn trong khoảng thời gian ngắn. Nếu ngôi sao ở gần hơn có một hành tinh quay quanh, lực hấp dẫn của hành tinh này sẽ tạo thêm biến đổi nhỏ trong quá trình khuếch đại ánh sáng này. Tuy nhiên, từ Trái đất nhìn lên, nhiều ngôi sao ở gần nhau đến mức ánh sáng của chúng bị hòa lẫn vào nhau, trông như một đốm sáng duy nhất, khiến việc xác định chính xác ngôi sao nào đang gây ra hiệu ứng thấu kính hấp dẫn trở nên khó khăn.
Euclid cải thiện độ chính xác gấp 3 lần
Bức ảnh từ kính thiên văn Euclid được cho là sẽ thay đổi hoàn toàn lĩnh vực trên vì nó giúp các nhà thiên văn nhìn rõ hơn từng ngôi sao trong vùng trung tâm Dải Ngân hà vốn rất đông đúc. Nhờ đó, họ có thể đo chính xác chuyển động của các ngôi sao, từ đó xác nhận sự tồn tại của những hành tinh khác và ước tính khối lượng của chúng. Kerins cho biết: “Bức ảnh chụp từ Euclid có thể cải thiện độ chính xác của các phép đo này lên tới gấp 3 lần. Đối với chỉ bức ảnh đơn lẻ, đó là thành tựu thực sự đáng kinh ngạc”. Dữ liệu từ Euclid cũng sẽ giúp giới thiên văn xác nhận rằng những tín hiệu đó thực sự đến từ hành tinh đang đi ngang qua trước ngôi sao mẹ, chứ không phải các vật thể như hệ sao đôi có thể tạo ra tín hiệu tương tự.
Kỷ nguyên mới của khám phá vũ trụ
Kính thiên văn Euclid trị giá 1 tỷ euro được phóng lên không gian vào năm 2023 với nhiệm vụ xây dựng bản đồ 3D chính xác nhất về vũ trụ, đồng thời giúp làm sáng tỏ những lực lượng tối bí ẩn chi phối sự định hình của nó. Theo mô hình vũ trụ học được chấp nhận rộng rãi, vật chất thông thường chỉ chiếm khoảng 5% vũ trụ, khoảng 70% là năng lượng tối và 25% còn lại là vật chất tối. Euclid không chỉ mang đến bức chân dung chi tiết chưa từng có của vùng lõi Dải Ngân hà, mà còn cung cấp nền tảng dữ liệu quan trọng để mở rộng đáng kể bản đồ các thế giới ngoài Hệ Mặt trời trong những năm tới. Vào tháng 8 tới, NASA dự kiến phóng kính thiên văn không gian Nancy Grace Roman Space Telescope, được kỳ vọng sẽ phát hiện khoảng 1.500 hành tinh ngoài Hệ Mặt trời bằng phương pháp thấu kính hấp dẫn vi mô, và thêm khoảng 100.000 hành tinh bằng cách theo dõi hiện tượng chúng đi qua trước ngôi sao mẹ.
