Thực trạng đội ngũ nghiên cứu cơ bản đang bị mai một
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, tại cuộc họp về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản ngày 25/5/2026, nhấn mạnh yêu cầu xây dựng nền khoa học cơ bản mạnh, có khả năng tạo ra tri thức mới, làm nền tảng cho phát triển công nghệ chiến lược, đổi mới sáng tạo và năng lực tự chủ quốc gia. Tuy nhiên, việc xây dựng đội ngũ nhà khoa học đủ năng lực theo đuổi các hướng nghiên cứu dài hạn đang là điểm nghẽn lớn. Tại Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, chính sách tinh giản nhiều năm qua khiến các đơn vị nghiên cứu khó bổ sung lực lượng trẻ, nhất là các lĩnh vực khoa học mũi nhọn.
Giáo sư, Tiến sĩ Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm, cho biết nghiên cứu cơ bản đòi hỏi đào tạo lâu dài, tích lũy tri thức nhiều năm và cần môi trường hiện đại. Thực tế, đội ngũ nghiên cứu ở nhiều lĩnh vực khoa học nền tảng vẫn còn mỏng, nhất là các ngành mới, có tính liên ngành cao hoặc liên quan công nghệ lõi. Số lượng chuyên gia thực sự làm chủ công nghệ còn hạn chế.
Hao hụt nhân lực tại các viện nghiên cứu
Tại Viện Di truyền nông nghiệp (Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam), Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Xuân Hội, nguyên Viện trưởng, chỉ ra sự hao hụt rơi vào những người có năng lực, được đào tạo bài bản và có khả năng dẫn dắt chuyên môn. Trong khi đó, lớp trẻ có năng lực và tâm huyết lại ít mặn mà vào viện nghiên cứu, họ có nhiều lựa chọn nghề nghiệp khác với thu nhập và cơ hội phát triển tốt hơn. Nguyên nhân một phần do cơ chế tự chủ tài chính khiến ngân sách cấp lương và hoạt động nghiên cứu bị thu hẹp, dẫn đến xu hướng nhà khoa học phải tìm nguồn tài trợ từ bên ngoài, làm giảm chuyên môn sâu.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hồng Sơn, Giám đốc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, cho biết năm 2020, toàn hệ thống 19 viện trực thuộc có khoảng 2.900 cán bộ, hiện chỉ còn hơn 2.000 cán bộ. Thiếu hụt quỹ tiền lương xấp xỉ 40% ảnh hưởng trực tiếp đến tâm lý và sự gắn bó của đội ngũ. Yêu cầu tự chủ và nhiệm vụ khoa học theo đặt hàng ngắn hạn tạo sức ép phải nhanh chóng tạo ra sản phẩm ứng dụng, không có cơ hội đi sâu nghiên cứu kỹ thuật, công nghệ lõi. Đội ngũ cán bộ đầu đàn trong từng lĩnh vực đang thiếu hụt, không còn cán bộ nghiên cứu chuyên sâu. Những người rời khỏi hệ thống thường là cán bộ có năng lực, được đào tạo ở nước ngoài, nhưng khó thích ứng cơ chế hiện nay và chuyển sang doanh nghiệp.
Cần chính sách đồng bộ để gỡ rào cản
Nhiều ý kiến cho rằng cần có chính sách đồng bộ và sự quyết liệt để thu hút nhân lực. Chính sách tiền lương cần bảo đảm đời sống; cơ chế cấp kinh phí và giải ngân phải thuận lợi; trao quyền tự chủ lớn hơn cho người đứng đầu cơ sở nghiên cứu. Cần cơ chế đánh giá minh bạch dựa trên kết quả đầu ra và trách nhiệm giải trình. Điều chỉnh cơ chế tự chủ đối với các tổ chức nghiên cứu cơ bản, vì việc gắn hoạt động với yêu cầu tạo nguồn thu gây khó khăn cho duy trì hoạt động và đầu tư phát triển.
Tiến sĩ Nguyễn Trọng Khanh, nguyên Viện trưởng Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm, cho rằng chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã đặt nghiên cứu cơ bản vào vị trí nền tảng, nhưng để hiện thực hóa cần giải bài toán con người, chấm dứt lãng phí nguồn lực khi nhà khoa học đi đào tạo nước ngoài không trở về, hoặc trở về nhưng thiếu thiết bị và kinh phí.
Giải pháp thu hút và phát triển nhân lực trẻ
Một giải pháp khác là cần có chính sách hỗ trợ dài hạn đối với các tài năng trẻ, nghiên cứu sinh, tiến sĩ trẻ và các nhóm nghiên cứu tiềm năng trong lĩnh vực khoa học nền tảng. Môi trường nghiên cứu cần đủ sức hấp dẫn để người trẻ yên tâm theo đuổi lâu dài. Theo Giáo sư, Tiến sĩ Chu Hoàng Hà, mô hình phát triển nhân lực khoa học phổ biến trên thế giới là tổ chức nhóm nghiên cứu theo mô hình kim tự tháp, với các giáo sư giàu kinh nghiệm ở tầng trên định hướng, dẫn dắt; bên dưới là các tiến sĩ, nghiên cứu sinh và cán bộ trẻ trực tiếp triển khai. Lực lượng trẻ thực hiện phần lớn thí nghiệm, xử lý dữ liệu và triển khai ý tưởng. Sự phát triển bền vững của khoa học phụ thuộc rất lớn vào cơ chế thu hút, duy trì và phát triển đội ngũ cán bộ trẻ có năng lực.
Cần thu hút các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài tham gia chương trình nghiên cứu trọng điểm. Đây là nguồn nhân lực chất lượng cao đã được đào tạo trong môi trường tiên tiến, có thể góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu và rút ngắn khoảng cách tri thức. Việc thu hút không chỉ là chế độ đãi ngộ mà cần tạo cơ hội cho họ giải quyết các bài toán lớn của đất nước, đóng góp vào hoạch định chiến lược, xây dựng chương trình nghiên cứu và đào tạo thế hệ kế cận.
