Ngày 26/6, tại Hội thảo tổng kết Chương trình hỗ trợ ứng dụng, chuyển giao tiến bộ khoa học và công nghệ thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội nông thôn, miền núi, vùng dân tộc thiểu số giai đoạn 2016-2025 (gọi tắt là Chương trình nông thôn miền núi), Thứ trưởng Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định khẳng định: "Thành công lớn nhất của Chương trình không chỉ nằm ở số lượng mô hình, quy trình được chuyển giao mà còn ở việc đưa khoa học và công nghệ đến gần hơn với người dân, doanh nghiệp và chính quyền cơ sở; biến tri thức thành năng suất, công nghệ thành sinh kế và đổi mới sáng tạo thành động lực phát triển địa phương".
Kết quả ấn tượng sau một thập kỷ
Báo cáo tại hội thảo, Thứ trưởng Lê Xuân Định cho biết, trong 10 năm qua, Chương trình đã triển khai 551 dự án tại tất cả 34/34 tỉnh, thành phố trên cả nước. Có 1.426 mô hình ứng dụng khoa học và công nghệ được xây dựng và 2.354 quy trình công nghệ mới, tiên tiến được chuyển giao. Các mô hình ứng dụng công nghệ đã đạt mức tăng giá trị kinh tế trung bình hơn 30% so với phương thức canh tác cũ.
Ông Chu Thúc Đạt, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, cho biết chương trình được phê duyệt theo Quyết định số 1747 ngày 13/10/2015 của Thủ tướng Chính phủ, với mục tiêu đưa nhanh các tiến bộ khoa học và kỹ thuật vào sản xuất, hỗ trợ doanh nghiệp làm chủ công nghệ mới, tạo sản phẩm giá trị cao, gắn kết chuỗi "4 nhà": Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân.
Chuyển giao công nghệ từ phòng thí nghiệm ra đồng ruộng
Trong lĩnh vực dược liệu, bà Phan Thúy Hiền - Phó Viện trưởng Viện Dược liệu khẳng định, các dự án không chỉ hình thành vùng sản xuất tập trung, tạo việc làm và tăng thu nhập, mà còn thay đổi tập quán sản xuất từ kinh nghiệm truyền thống sang quy trình kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng và định hướng thị trường. Nhiều địa phương đã mạnh dạn đưa cây dược liệu có giá trị kinh tế cao vào sản xuất, góp phần chuyển đổi cơ cấu cây trồng.
Về công nghệ rừng, ông Bùi Duy Ngọc - Viện trưởng Viện Nghiên cứu công nghiệp rừng cho biết, Viện đã hỗ trợ doanh nghiệp tiếp nhận và làm chủ các mô hình công nghệ tiên tiến như: sấy gỗ xẻ rừng trồng, dây chuyền sản xuất ván ghép thanh tại Tuyên Quang, Phú Thọ, Hà Giang, Hà Nội; sản xuất đũa gỗ xuất khẩu tại Tuyên Quang; sản xuất viên nén sinh học từ phụ phẩm chế biến gỗ tại Yên Bái; sản xuất gỗ ghép khối từ ván bóc tại Yên Bái. Ông nhấn mạnh: "Một số kết quả nổi bật của các dự án mà Viện Nghiên cứu Công nghiệp rừng đã thực hiện trong giai đoạn 2016-2025 là bằng chứng thực nghiệm khẳng định vai trò quyết định của khoa học công nghệ đối với kinh tế nông thôn miền núi".
Mô hình thực tiễn sinh động
Trong lĩnh vực hoa và cây cảnh, Trung tâm Nghiên cứu và phát triển hoa, cây cảnh (Viện Nghiên cứu rau quả) đã chuyển giao hơn 40 quy trình kỹ thuật tiên tiến cho 20 dự án trên khắp nước. Các công nghệ nhân giống, trồng, chăm sóc hoa cao cấp như lan hồ điệp, lan đại châu, hoa huệ... nay đã được nông dân ở vùng khó khăn làm chủ, thu về hàng tỷ đồng.
Tại Ninh Thuận, cây nha đam – cây công nghiệp chủ lực – đã được ứng dụng công nghệ nuôi cấy mô sạch bệnh, xây dựng mô hình sản xuất quy mô lớn, phục vụ nhà máy chế biến nha đam lớn nhất Việt Nam đạt tiêu chuẩn quốc tế.
Tại Nam Định, dự án ứng dụng công nghệ mới của Công ty TNHH Minh Dương đã đưa giống khoai tây Solara sạch bệnh vào sản xuất đại trà trên 150ha đạt tiêu chuẩn VietGAP, năng suất thực thu đạt 19,68 tấn/ha, vượt trội so với năng suất bình quân của tỉnh. Hệ thống kho lạnh và dây chuyền chế biến hiện đại giúp doanh nghiệp bao tiêu toàn bộ sản phẩm, không còn phụ thuộc vào thương lái.
Tại Vĩnh Phúc, Công ty Cổ phần ong Tam Đảo đã làm chủ 15 quy trình công nghệ từ nuôi ong đến sơ chế, bảo quản, tăng năng suất từ 10-15 kg/đàn/năm lên 36 kg/đàn/năm, đưa mật ong Tam Đảo vươn tầm thế giới.
Đào tạo nguồn nhân lực – chuyển giao niềm tin
Chương trình đã đào tạo hơn 1.800 cán bộ quản lý, hơn 4.000 kỹ thuật viên cơ sở và trên 82.700 lượt nông dân được tập huấn kỹ thuật. Phương châm "cầm tay chỉ việc" đã thay đổi tập quán sản xuất truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số sang tư duy sản xuất hàng hóa theo quy trình VietGAP, tiêu chuẩn chất lượng.
TS Nguyễn Văn Tỉnh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và phát triển hoa, cây cảnh chia sẻ: "Điều quý giá hơn là chúng tôi đã chứng kiến sự thay đổi trong nhận thức và tư duy sản xuất của người dân. Từ chỗ còn e ngại với công nghệ mới, nhiều hộ dân đã mạnh dạn đầu tư, học hỏi và làm chủ kỹ thuật".
Bà Phan Thúy Hiền - Phó Viện trưởng Viện Dược liệu nhấn mạnh: "Chương trình không chỉ hình thành các vùng sản xuất dược liệu tập trung, tạo việc làm và tăng thu nhập, mà còn góp phần thay đổi tập quán sản xuất từ kinh nghiệm truyền thống sang sản xuất theo quy trình kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng và định hướng thị trường".
Hướng tới tương lai: Đổi mới tư duy và phương thức
Dù đạt nhiều thành tựu, các đại biểu thẳng thắn chỉ ra thách thức về thủ tục hành chính, năng lực tiếp nhận công nghệ ở vùng sâu vùng xa và biến động thị trường. Thứ trưởng Lê Xuân Định lưu ý cần có mô hình quản lý phù hợp, không áp dụng công thức quản lý dự án khoa học thông thường vì đây là giai đoạn thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
Thứ trưởng chỉ ra 3 rủi ro lớn: thiên tai, thời tiết khắc nghiệt; năng lực quản lý của đối tượng thụ hưởng; và tầm nhìn thị trường. Ông đề xuất đổi mới từ hỗ trợ mô hình riêng lẻ sang giải quyết bài toán phát triển địa phương và chuỗi giá trị; từ chuyển giao công nghệ sang làm chủ công nghệ, đẩy mạnh chuyển đổi số; từ đánh giá theo số lượng mô hình sang đánh giá theo hiệu quả kinh tế-xã hội.
TS Nguyễn Văn Tỉnh mong muốn có chương trình kế thừa để kết quả nghiên cứu không dừng lại ở thử nghiệm, tiếp tục lan tỏa sâu rộng. Bà Phan Thúy Hiền kiến nghị Bộ Khoa học và Công nghệ tiếp tục xây dựng chương trình giai đoạn tiếp theo, tăng cường hỗ trợ phát triển sản phẩm chủ lực, vùng nguyên liệu đạt chuẩn, chuyển đổi số và truy xuất nguồn gốc, góp phần thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị.
