Việt Nam đang đứng trước ngã rẽ lịch sử khi mô hình tăng trưởng dựa trên lao động giá rẻ, tài nguyên và ưu đãi đầu tư không còn phát huy hiệu quả trong bối cảnh kinh tế toàn cầu biến động. Tại Diễn đàn Đối thoại Chiến lược 2026 do Bộ Ngoại giao phối hợp với Viện Đông Á Weatherhead, Đại học Columbia và Hội đồng Kinh doanh Hoa Kỳ - ASEAN tổ chức ngày 25/6, các chuyên gia đã đặt câu hỏi: Khi lợi thế cũ mất đi, Việt Nam sẽ cạnh tranh bằng gì?
Thế giới phân mảnh và bài toán cạnh tranh mới
Theo OECD, kinh tế toàn cầu đang đối mặt với tăng trưởng chậm, năng suất yếu và bất định trong thương mại. Dòng vốn FDI toàn cầu giảm mạnh so với hai thập kỷ trước, trong khi cạnh tranh thu hút đầu tư ngày càng khốc liệt. Giáo sư Merit Janow của Đại học Columbia nhận định thế giới không “phi toàn cầu hóa” mà đang phân mảnh; chuỗi cung ứng được phân bổ lại, và an ninh kinh tế, quốc gia cùng chủ quyền công nghệ trở thành yếu tố quyết định đầu tư.
Trong bối cảnh đó, Việt Nam không thể tiếp tục dựa vào lao động rẻ, tài nguyên hữu hạn hay ưu đãi đầu tư. Xuất khẩu có thể tăng nhưng giá trị gia tăng trong nước thấp, khiến nền kinh tế vẫn ở nấc thang thấp của chuỗi giá trị.
Ba chuyển đổi chiến lược theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân
Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đã nêu ba chuyển đổi then chốt: từ tiếp nhận công nghệ sang làm chủ công nghệ; từ tăng trưởng dựa vào lao động giá rẻ sang tăng trưởng dựa trên nhân tài và đổi mới sáng tạo; từ lợi thế chi phí thấp sang lợi thế cạnh tranh bằng công nghệ. Đây không chỉ là câu chuyện của ngành khoa học mà là sự thay đổi căn bản trong cách Việt Nam tạo ra lợi thế cạnh tranh.
Việt Nam đã có nền tảng đáng kể sau 45 năm Đổi mới: năng lực khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo được cải thiện, hệ sinh thái khởi nghiệp bắt đầu tham gia sâu hơn vào chuỗi sản xuất quốc tế. Tuy nhiên, đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) còn thấp, nguồn nhân lực chất lượng cao và khả năng thương mại hóa kết quả nghiên cứu chưa đạt kỳ vọng.
FDI: Từ thu hút số lượng sang chất lượng
OECD chỉ ra thách thức của Việt Nam không còn là thu hút nhiều FDI hơn, mà là thu hút đầu tư chất lượng cao hơn. FDI phải trở thành kênh chuyển giao công nghệ, phát triển kỹ năng và nâng năng lực doanh nghiệp trong nước. Tuy nhiên, liên kết giữa doanh nghiệp FDI và nội địa còn hạn chế, đầu tư R&D thấp, nhiều hoạt động tập trung ở phân khúc giá trị gia tăng thấp.
Tín hiệu tích cực là gần một nửa vốn FDI mới đang hướng vào lĩnh vực xanh và kỹ thuật số. Nhưng nếu chính sách chỉ dừng ở xúc tiến đầu tư, cơ hội có thể trôi qua. Thước đo mới của FDI phải là công nghệ lan tỏa, mức độ tham gia của doanh nghiệp Việt và giá trị trong nước được giữ lại.
Công nghệ chiến lược và vai trò mới của Nhà nước
Giáo sư Merit Janow lấy AI làm ví dụ: AI không chỉ là phần mềm mà là cả hệ sinh thái hạ tầng, năng lượng, dữ liệu, nhân lực và chính sách. Việt Nam cần xác định mắt xích nào trong chuỗi giá trị có thể làm chủ. Muốn xây dựng mô hình tăng trưởng mới, phải phát triển năng lực hấp thụ, làm chủ và thương mại hóa công nghệ.
Nhà nước cần chuyển từ tạo môi trường ổn định sang kiến tạo thể chế cho đổi mới sáng tạo: xây dựng cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox), kết nối doanh nghiệp với trường đại học, viện nghiên cứu, và đảm bảo môi trường pháp lý minh bạch. Bộ trưởng Vũ Hải Quân đặt vấn đề: Làm sao để có khung chính sách vừa quản lý an toàn vừa tiếp sức cho công nghệ mới, thay vì e ngại rủi ro mà thắt chặt?
Ngoại giao công nghệ nổi lên như công cụ mới, giúp Việt Nam kết nối với mạng lưới đổi mới sáng tạo toàn cầu, nguồn tri thức và quỹ đầu tư. Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Đặng Hoàng Giang nhấn mạnh: Sau gần 45 năm Đổi mới, Việt Nam có nền tảng nhưng khoa học công nghệ chưa là động lực chủ đạo; thách thức lớn nhất là biến chủ trương thành sản phẩm, doanh nghiệp và năng lực cạnh tranh thực chất.
Như OECD kết luận, công nghệ tự nó không thúc đẩy phát triển; con người, thể chế và chính sách mới làm điều đó. Việt Nam đang bước vào giai đoạn phải tự tạo lợi thế cạnh tranh từ tri thức, đổi mới sáng tạo và năng lực làm chủ công nghệ.
