Toàn tỉnh Lâm Đồng hiện có 18 chuỗi hợp tác, liên kết sản xuất thanh long với sản lượng khoảng 90.900 tấn/năm, chiếm khoảng 15% tổng sản lượng. Diện tích thanh long sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP đạt khoảng 35%, theo GlobalGAP khoảng 2% và hữu cơ 0,48%. Điều này cho thấy nông dân tham gia mô hình liên kết chuỗi còn thấp, chưa bảo đảm tính ổn định và phát triển bền vững.
Giảm phụ thuộc thị trường Trung Quốc
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng, trước đây kim ngạch xuất khẩu thanh long của tỉnh phụ thuộc khoảng 80% vào thị trường Trung Quốc, nhưng hiện nay tỷ lệ này đã giảm xuống còn 50%. Đồng thời, theo Hiệp hội Rau quả Việt Nam, năm 2022, Trung Quốc có 65.000 ha thanh long ruột đỏ, sản lượng 1,5 triệu tấn/năm. Vào mùa thu hoạch từ tháng 6 đến tháng 11, sản lượng nội địa Trung Quốc tăng mạnh, khiến nhu cầu nhập khẩu giảm, giá thanh long Việt Nam xuống thấp. Ngược lại, từ tháng 12 đến tháng 5 năm sau, nhu cầu nhập khẩu tăng, giá bán tăng cao.
Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam Đặng Phúc Nguyên cho rằng, tuy Việt Nam xuất khẩu chủ yếu thanh long ruột trắng nhưng người tiêu dùng Trung Quốc ngày càng ưu tiên hàng nội địa. Bên cạnh đó, thanh long xuất khẩu sang EU, Hoa Kỳ còn hạn chế, chủ yếu phục vụ cộng đồng người châu Á. Trong khi đó, sản phẩm của Ấn Độ, Tây Ban Nha, Ecuador… có lợi thế về giá và thời gian bảo quản. Vì vậy, Việt Nam cần định hướng xuất khẩu thanh long lệch mùa vụ với Trung Quốc để nâng cao giá trị. Từ tháng 6 đến 11, các nhà vườn cần chủ động giảm sản lượng, tập trung chăm sóc cây, cho ra trái vào các tháng còn lại.
Mục tiêu 25.000 ha và chỉ dẫn địa lý
Trong Chiến lược phát triển trồng trọt đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050, tỉnh Lâm Đồng định hướng phát triển thanh long thành vùng nguyên liệu tập trung đến năm 2030 đạt diện tích 25.000 ha với sản lượng 750.000 tấn; đồng thời tạo liên kết đồng bộ giữa sản xuất, thu mua, chế biến gắn với xây dựng thương hiệu và tiêu thụ sản phẩm. Đối với thanh long xuất khẩu, Lâm Đồng đã được cấp 571 mã số vùng trồng với diện tích 25.200 ha và 282 mã số cơ sở đóng gói. Thanh long “Bình Thuận” cũng đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý và xuất khẩu đến 13 quốc gia, góp phần nâng cao giá trị và khả năng nhận diện trên thị trường.
Một trong những lợi thế cạnh tranh của thanh long Lâm Đồng là đã xây dựng thành công chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm, nhằm khẳng định nguồn gốc xuất xứ, nâng cao giá trị thương mại, bảo vệ thương hiệu. Chủ tịch Hiệp hội Thanh long Bình Thuận Huỳnh Cảnh nhận định, chỉ dẫn địa lý không chỉ là công cụ pháp lý mà còn là “tấm hộ chiếu” giúp sản phẩm tiếp cận các thị trường quốc tế khó tính. Đây là nền tảng rất quan trọng để định hình và phát triển ngành hàng thanh long theo hướng bền vững.
Cùng với đó, xu hướng tiêu dùng toàn cầu đang ưu tiên sản phẩm hữu cơ, thân thiện môi trường và phát thải thấp. Do đó, các cơ sở sản xuất cần nâng cao chất lượng sản phẩm, đẩy mạnh khả năng truy xuất nguồn gốc và tổ chức sản xuất theo các tiêu chuẩn mà thị trường yêu cầu. Trước áp lực cạnh tranh ngày càng lớn, các doanh nghiệp mong muốn được Nhà nước hỗ trợ nguồn lực để nâng cao năng lực quảng bá sản phẩm, đẩy nhanh quá trình chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, đồng thời tăng cường kết nối với hệ thống siêu thị và sàn thương mại điện tử.
Hiện nay, thanh long xuất khẩu sang EU, Hoa Kỳ thường mất nhiều ngày vận chuyển; cho nên, cơ quan chức năng cần có các giải pháp cắt giảm thủ tục hành chính, rút ngắn thời gian thông quan, đồng thời sớm hình thành chuỗi liên kết bền vững giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân gắn với vùng trồng đã được cấp mã số để thu hút đầu tư sơ chế, đóng gói, chế biến sâu nhằm kéo dài thời gian bảo quản, giảm rủi ro khi vào chính vụ.
Hướng đi mới: giống mới và du lịch nông nghiệp
Thời gian gần đây, nhiều đơn vị đã trồng giống thanh long mới với kỳ vọng đáp ứng tốt hơn nhu cầu thị trường. Đầu tháng 6, Hợp tác xã Thanh long Thuận Tiến (xã Hàm Liêm) vừa thu hoạch “mẻ đầu tiên” thanh long giống mới do Viện Cây ăn quả miền Nam cung cấp để trồng khảo nghiệm. Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã Trần Đình Trung đánh giá, cũng là thanh long ruột trắng nhưng giống mới có nhiều ưu điểm vượt trội từ độ ngọt, vỏ dày, tai đẹp; đồng thời có khả năng kháng bệnh cao, giúp giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, hướng đến canh tác giảm phát thải và bảo vệ môi trường. Hợp tác xã đã chuyển sản phẩm cho đối tác nhập khẩu đánh giá chất lượng. Nếu được thị trường đón nhận, giống mới này kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao sức cạnh tranh.
Một trong những sản phẩm mới của Lâm Đồng là thanh long vỏ vàng ruột trắng. Ông Ngô Văn Bình, Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã Thanh long hữu cơ Trung Bình (xã Hàm Thuận) cho biết, đơn vị trồng 370 ha thanh long vỏ vàng ruột trắng, trong đó có 100 ha đạt chứng nhận GlobalGAP. Các đối tác chủ yếu xuất khẩu sang Trung Quốc, Nga, Thái Lan. Bên cạnh đó, đơn vị duy trì trồng 1.000 trụ thanh long để cung cấp thị trường nội địa, với giá khoảng 80.000 đồng/kg.
Còn Trang trại thanh long Hoàng Hậu (xã Hàm Kiệm) lại lựa chọn một hướng đi khác biệt khi kết hợp xuất khẩu và phát triển du lịch để tiếp cận thị trường nội địa. Hơn một năm nay, đơn vị tổ chức tour tham quan vườn trồng thanh long ruột tím hồng. Theo chủ trang trại, thanh long ruột tím hồng đang trồng với diện tích hơn 300 ha, chủ yếu phục vụ xuất khẩu. Tuy nhiên, sau các chuyến tham quan, nhiều khách hàng trong nước đã liên hệ đặt mua sản phẩm. Đây là tín hiệu tích cực để đơn vị tiếp tục nhân rộng diện tích giống này và liên kết với nông dân để nâng cao chất lượng trải nghiệm.
Trước những thay đổi của thị trường, bên cạnh việc tiếp tục nghiên cứu, phát triển các giống thanh long mới chất lượng cao, kết hợp các tour du lịch nhà vườn, ngành nông nghiệp cần chú trọng nâng cao chất lượng sản phẩm, tổ chức sản xuất theo chuỗi liên kết, đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc và phát huy giá trị chỉ dẫn địa lý để nâng sức cạnh tranh cho thanh long. Đây là nền tảng giúp thanh long Việt Nam mở rộng thị trường tiêu thụ, nâng cao giá trị sản phẩm và phát triển bền vững trong thời gian tới.
