Kể từ khi ngành công nghiệp robot hình người bước vào giai đoạn phát triển mang tính thương mại hóa, thế giới đã phải chứng kiến sự thay đổi ngoạn mục trong cục diện cạnh tranh. Không còn là cuộc chơi của riêng Nhật Bản hay Mỹ như hai thập kỷ trước, robot hình người giờ đây đã có một ông lớn mới: Trung Quốc.
Sự vươn lên của Trung Quốc không đến từ một sản phẩm cụ thể, mà đến từ một hệ sinh thái được xây dựng bài bản ở quy mô quốc gia. Nhờ vào định hướng chiến lược rõ ràng, nguồn vốn khổng lồ và sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước với doanh nghiệp, Bắc Kinh đã đạt được vị thế thống trị trong lĩnh vực robot hình người – một lĩnh vực mà trước đây thường bị xem là thách thức lớn nhất của ngành cơ điện tử.
Trung Quốc chiếm hơn nửa số bằng sáng chế robot hình người
Một trong những thước đo quan trọng nhất để đánh giá năng lực công nghệ của một quốc gia là số lượng bằng sáng chế. Với robot hình người, Trung Quốc đang chiếm ưu thế tuyệt đối. Theo dữ liệu tổng hợp từ nhiều tổ chức sở hữu trí tuệ quốc tế, các nhà nghiên cứu và doanh nghiệp Trung Quốc đã nộp hơn một nửa số bằng sáng chế liên quan đến robot hình người trên toàn cầu trong giai đoạn vừa qua.
Đáng chú ý, con số này không chỉ dừng lại ở các thành phần cơ khí mà còn bao trùm các lĩnh vực then chốt như: hệ thống thị giác máy tính, thuật toán điều khiển chuyển động, cảm biến lực, và giao tiếp người – máy. Điều đó cho thấy Trung Quốc không hề phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài trong khâu cốt lõi mà đang dần làm chủ toàn bộ chuỗi giá trị.
Chiến lược quốc gia với mục tiêu sản xuất hàng loạt từ năm 2025
Sự bứt phá của Trung Quốc không phải ngẫu nhiên. Ngay từ năm 2023, Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin Trung Quốc (MIIT) đã ban hành văn bản hướng dẫn về phát triển robot hình người, trong đó xác định rõ mục tiêu: đạt được khả năng sản xuất hàng loạt vào năm 2025 và xây dựng chuỗi cung ứng nội địa hoàn chỉnh vào năm 2027. Đây là một lộ trình ngắn, cho thấy quyết tâm chính trị rất lớn.
Theo đó, chính phủ Trung Quốc đã giao cho các địa phương lớn như Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Đông, và Chiết Giang xây dựng các khu công nghiệp chuyên sâu về robot, đồng thời hỗ trợ vốn, đất đai và cơ chế thử nghiệm công nghệ. Các doanh nghiệp tham gia được hưởng ưu đãi thuế và tiếp cận quỹ đổi mới sáng tạo quốc gia, tạo điều kiện tốt nhất để họ dám thử nghiệm và thất bại.
Doanh nghiệp Trung Quốc tăng tốc ra mắt sản phẩm
Trong làn sóng đó, các tập đoàn và công ty khởi nghiệp robot Trung Quốc liên tục cho ra mắt những sản phẩm có tính biểu diễn cao. UBTech Robotics với dòng robot Walker và sản phẩm mở màn tại Thế vận hội mùa đông Bắc Kinh 2022; Xiaomi công bố robot hình người CyberOne; còn Unitree Robotics gây chú ý với khả năng nhảy lộn nhào của robot bốn chân và gần đây là các thử nghiệm robot dạng người. Những sản phẩm này, dù ở giai đoạn còn sớm, đã cho thấy năng lực tích hợp trí tuệ nhân tạo và cơ khí chính xác ở mức độ cao.
Không chỉ ở phòng thí nghiệm, robot hình người của Trung Quốc đã bắt đầu xuất hiện trong các nhà máy thông minh, kho hàng tự động và một số khu vực dịch vụ công cộng. Điều này tạo ra nguồn dữ liệu thực tế vô cùng quý giá để thuật toán không ngừng được tối ưu, giúp Trung Quốc nhanh chóng rút ngắn khoảng cách giữa trình diễn và ứng dụng thực tế.
Áp lực lớn lên Mỹ và phương Tây
Trong khi Trung Quốc tiến nhanh, Mỹ lại đang cho thấy sự chậm trễ trong việc xây dựng chiến lược tổng thể. Dù Tesla đã giới thiệu robot Optimus và các công ty như Figure AI nhận được những khoản đầu tư lớn, thì những dự án này vẫn mới chỉ dừng ở giai đoạn thử nghiệm. Mỹ thiếu một chính sách quốc gia thống nhất về robot hình người, tương tự như chính sách mà Trung Quốc đã ban hành từ sớm.
Các chuyên gia công nghệ nhận định rằng nguy cơ lớn nhất đối với Mỹ không nằm ở khâu nghiên cứu AI, mà nằm ở khâu sản xuất hàng loạt. Robot hình người của Trung Quốc được hưởng lợi từ chi phí linh kiện nội địa rẻ hơn và hệ sinh thái cung ứng dày đặc. Khi phải cạnh tranh về giá, các công ty phương Tây sẽ rất khó duy trì lợi thế nếu chỉ dựa vào nhà máy ở nước ngoài.
Tác động đến trật tự công nghệ toàn cầu
Quy mô của ngành robot hình người không chỉ giới hạn trong lĩnh vực giải trí hay chăm sóc sức khỏe. Nó còn có thể thay thế con người trong các công việc nguy hiểm, nâng cao năng suất lao động, và giúp giải quyết bài toán dân số già tại nhiều nền kinh tế phát triển. Do đó, quốc gia nào dẫn đầu lĩnh vực này sẽ có tiếng nói lớn trong việc thiết lập tiêu chuẩn kỹ thuật và đạo đức cho cả thế giới.
Việc Trung Quốc thống trị mảng robot hình người gợi mở một thực tế: trong cuộc cách mạng AI, sở hữu phần cứng và sản xuất tiên tiến cũng quan trọng không kém gì thuật toán, nếu không muốn nói là quan trọng hơn. Các nước khác, trong đó có Việt Nam, có thể rút ra bài học từ việc đầu tư có trọng điểm của Trung Quốc trong một lĩnh vực hẹp nhưng có tác động lan tỏa cực lớn.
Nhìn về tương lai, cuộc đua robot hình người vẫn sẽ còn rất gay cấn. Nhưng với tốc độ và chiến lược hiện tại, Trung Quốc đã tạo ra một khoảng cách đáng kể so với Mỹ – và khoảng cách đó nếu không được thu hẹp ngay sẽ ngày càng trở nên khó vượt qua.
