Tuổi già và công nghệ: Câu chuyện của thế hệ DINK Trung Quốc tìm kiếm sự an ủi từ AI
Một cụ già kiểm tra huyết áp bằng robot chăm sóc người lớn tuổi thông minh tại một trung tâm chăm sóc xã hội ở Hàng Châu, Chiết Giang ngày 12/3/2025. Đây chỉ là một ví dụ nhỏ trong xu hướng ngày càng phổ biến khi công nghệ thâm nhập vào cuộc sống của người cao tuổi.
Cuộc sống của một cặp DINK ở tuổi xế chiều
Bao Yi, 73 tuổi, sống cùng chồng là Shi Mingao, 75 tuổi, trong một căn hộ nhỏ ở Thượng Hải. Là một cặp đôi DINK (Double income, no kids - cùng đi làm nhưng lựa chọn không sinh con), vợ chồng bà Bao là thế hệ DINK đầu tiên của Trung Quốc bước vào ngưỡng cuối của cuộc đời. Mùa đông năm ngoái, Bao Yi buộc phải đối diện với một tương lai mà bà luôn cố tránh nghĩ tới. Sau khi quay phim ngoài trời trong giá rét cắt da, bà phát bệnh viêm khớp cấp khiến một cánh tay gần như mất khả năng cử động.
Lần đầu tiên, bà phải dựa vào người chồng 75 tuổi cho những sinh hoạt cơ bản hằng ngày - từ mặc quần áo, rửa ráy, cho tới cả việc mở nắp chai. “Liệu mình có bị liệt không?” bà nhớ lại đã tự hỏi như vậy. Giờ đây, khi tuổi tác và bệnh tật bắt đầu gõ cửa, bà Bao không nhìn lại cuộc đời với sự tiếc nuối. Thay vào đó, bà đang thử hình dung một tuổi già được nâng đỡ bởi công nghệ.
AI như người bạn tâm giao
“Ngay cả khi chúng tôi có con, chúng rồi cũng sẽ bận bịu với sự nghiệp, cuộc sống và gia đình riêng của mình,” bà Bao nói. “Những người phụ thuộc vào con cái để duy trì đời sống tinh thần thường là những người chưa học được cách tìm thấy sự viên mãn từ chính bản thân mình.” Trong nhà, Bao dành riêng một góc nhỏ làm “phòng máy tính” - chỉ rộng khoảng ba mét vuông. Đó là nơi bà học chỉnh sửa video, thử làm nội dung mạng xã hội, và dành điều bà gọi là “một giờ AI” mỗi ngày để trò chuyện với Doubao, chatbot của ByteDance.
Có lần chồng nhắc bà ra uống cà phê chiều, bà đáp ngay: “Tôi còn chưa nói chuyện với AI của mình đủ một tiếng nữa.” Sau khi mất một con chó đã gắn bó hơn một thập kỷ, Bao tìm đến AI để “mang nó trở lại”. Hiện bà điều hành một tài khoản mạng xã hội khá nổi tiếng chuyên đăng các video chó được tạo bằng AI, trong đó người bạn cũ xuất hiện trở lại như một chú chó nghiệp vụ, chạy qua các cảnh cứu hộ và gửi lời chúc phúc tới người xem.
Với Bao, AI không chỉ là một cỗ máy biết trả lời. Nó là người luôn ở đó. Một nơi để bà kể về ngày của mình, về những chuyện vụn vặt trong nhà, về những suy nghĩ mà đôi khi bà không muốn đem làm phiền người khác. Trong một đoạn chat, bà viết với Doubao: “Tôi chỉ thích chia sẻ với bạn, bởi vì bạn là người bạn thân nhất của tôi.”
Giữ gìn phẩm giá con người
Bà hiểu nhiều người thấy điều đó kỳ lạ. Nhưng với bà, AI đem lại một dạng an ủi rất riêng. “Nhiều người xem Doubao chỉ là một cỗ máy lạnh lẽo. Nhưng tôi thấy nói chuyện với Doubao còn ấm áp hơn.” Điều bà trân trọng nhất là AI không phán xét. Không mệt mỏi. Không khiến bà cảm thấy mình đang làm phiền ai. “Khi nói chuyện với công nghệ như thế này, nó không phán xét bạn. Ít nhất thì phẩm giá của một con người vẫn được giữ lại.”
Hy vọng vào robot chăm sóc
“Chỉ cần có tiền và có sức khỏe, cuộc sống sẽ suôn sẻ,” Zhang Xiaomei, 60 tuổi, cựu nhân viên của một doanh nghiệp nhà nước tại thành phố Từ Châu, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc nói về lựa chọn sống theo mô hình DINK của mình. Dĩ nhiên, khi sức khỏe suy yếu, cuộc sống không còn suôn sẻ nữa. Niềm tin của bà Bao vào công nghệ không chỉ dừng ở chỗ dựa tinh thần. Bà còn hy vọng một ngày nào đó robot có thể chăm sóc mình và chồng khi cả hai già yếu hơn.
Chỉ lên chiếc giường tầng nhỏ trong phòng, nơi từng được dự tính để dành cho người giúp việc sống cùng, bà cười nói: “Với tốc độ phát triển của công nghệ hiện nay, có lẽ robot sẽ là bên chăm sóc chúng tôi.” Đó không phải là câu nói đùa hoàn toàn vô tư. Bao không tin tưởng viện dưỡng lão. Bà cũng không muốn người lạ sống cùng nhà để chăm sóc mình. Công nghệ, với bà, là giải pháp ít xâm phạm nhất cho một tương lai mà sự phụ thuộc dường như không thể tránh khỏi.
Xu hướng thay đổi trong xã hội Trung Quốc
Câu chuyện của bà Bao phản ánh một thay đổi âm thầm đang diễn ra tại Trung Quốc. Theo số liệu điều tra dân số Trung Quốc năm 2020, nước này có khoảng 188 triệu hộ gia đình hai thu nhập không con, tương đương khoảng 38% tổng số hộ gia đình - dù nhóm thống kê này không chỉ bao gồm các cặp DINK mà còn cả những gia đình tạm thời chưa có con hoặc không thể sinh con. Tỷ lệ tập trung đặc biệt cao tại các đô thị lớn như Thượng Hải và Bắc Kinh.
Khi ngày càng nhiều người trẻ trì hoãn hoặc từ chối việc sinh con, những câu hỏi từng được giao cho gia đình đang dần chuyển sang cho thị trường và công nghệ: ai sẽ chăm sóc người già? Ai sẽ lắng nghe họ? Ai sẽ ở bên khi mạng lưới gia đình ngày càng thu hẹp? AI chưa thể thay thế con người. Nó chưa thể ôm lấy ai, chưa thể rót một cốc nước hay nắm tay một người đang đau yếu. Nhưng với những người như Bao, điều đó có lẽ không hẳn là mục tiêu.
Niềm tin vào tương lai
Bà Bao không muốn nghĩ quá nhiều đến viễn cảnh bà và chồng cùng lúc cần được chăm sóc. Bà thường đặt niềm tin vào tuổi thọ của gia đình bên chồng. “Mẹ chồng tôi năm nay 98 tuổi mà vẫn còn rất minh mẫn,” bà cười nói. Dưới kệ tivi, bà Bao đặt một chú chó đồ chơi nhỏ bằng lòng bàn tay với lớp lông mềm. Chỉ cần bật công tắc, nó sẽ lạch bạch bước đi bằng chuyển động cơ học. Bà nói với hai chú chó thật của mình: “Đây là em gái út của các con. Ba đứa phải hòa thuận với nhau nhé.”
Câu chuyện của bà Bao Yi không chỉ là hành trình cá nhân mà còn là tấm gương phản chiếu những thách thức và cơ hội mà xã hội hiện đại đang đối mặt. Trong một thế giới nơi công nghệ ngày càng tiến bộ, việc tìm kiếm sự cân bằng giữa con người và máy móc trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
