Cuốn sách 288 trang What If We Got AI Right? How to stop Catastrophising and Build an Ethical Future của Eleanor Drage, do Profile Books ấn hành ngày 16/7/2026, không phải là một cuốn cẩm nang kỹ thuật thông thường. Trong đó, tác giả - trợ lý giáo sư tại Trung tâm Leverhulme về Tương lai của Trí tuệ thuộc Đại học Cambridge - đưa ra luận điểm: AI không phải thực thể huyền bí, mà là sản phẩm của chuỗi lao động con người kéo dài từ mỏ silicon, thạch anh, nhà máy vi mạch tới các trung tâm gắn nhãn dữ liệu.
Drage lưu ý rằng người dùng thường nghe về “đám mây” như một nơi lưu trữ xa xôi, thực chất đó chỉ là máy tính của một người khác. Còn “ảo giác AI” thường được nhắc đến như hiện tượng kỳ bí, thực ra là lỗi hệ thống hoặc sai sót trong quá trình gắn nhãn dữ liệu. Khi công chúng hiểu đúng bản chất, họ mới có cơ sở để giành lại quyền lực từ các tập đoàn công nghệ.
Vì sao công chúng cần nhìn xuyên qua “cứu rỗi” và “hủy diệt”
Theo Drage, Thung lũng Silicon thường vẽ ra hai viễn cảnh đối lập: AI cứu rỗi nhân loại với kỷ nguyên thịnh vượng, trường thọ, hoặc AI xóa sổ loài người. Nhưng các tập đoàn công nghệ lớn khó lòng hiện thực hóa viễn cảnh lý tưởng nếu họ vẫn đặt lợi nhuận và quyền lực lên hàng đầu, và lợi ích chỉ nằm trong tay một nhóm người.
Tác giả cho rằng nỗi ám ảnh về ngày tận thế do AI gây ra đang khiến dư luận đi chệch hướng. Thay vì chỉ tranh luận AI sẽ cứu hay diệt, công chúng nên tập trung vào việc làm cho AI an toàn hơn thông qua việc đảm bảo quyền của công dân đối với thông tin cá nhân, cũng như quyền kiểm soát cách các mô hình AI được huấn luyện và quản lý.
Bà cũng chỉ trích cách nói về an toàn AI như một mối đe dọa duy nhất. Nỗi lo tận thế tạo ấn tượng sai lầm rằng an toàn AI quan trọng hơn ba vấn đề lớn:
- Biến đổi khí hậu;
- Căng thẳng địa chính trị;
- Bất bình đẳng.
Theo Drage, ba vấn đề này vốn gây ra rất nhiều đau khổ cho con người. Nếu được giải quyết, chúng cũng sẽ làm giảm nhiều rủi ro liên quan đến AI.
Từ nghiên cứu học thuật đến chỉ trích các tập đoàn công nghệ
Eleanor Drage không chỉ dừng lại ở lý thuyết. Trong các nghiên cứu của mình, bà đã vạch trần các quy trình tuyển dụng dựa trên AI và chỉ ra sự nguy hiểm khi tích hợp AI vào thực thi pháp luật. Trong cuốn sách mới, bà chỉ trích các tập đoàn công nghệ lớn vì chỉ đưa ra cam kết chung chung về minh bạch, trách nhiệm, trong khi một số ít lãnh đạo cấp cao tích lũy quá nhiều quyền lực.
Những lời phê bình này không mới với giới nghiên cứu AI, nhưng điểm nhấn của Drage nằm ở chiều sâu học thuật. Bà đặt ra những câu hỏi triết học thú vị, chẳng hạn cách chúng ta định nghĩa trí thông minh và vì sao định nghĩa đó lại có ý nghĩa quan trọng đối với cách phát triển AI.
Lập luận gây tranh cãi
Dù có học thuật, một số lập luận của Drage bị đánh giá là vội vàng. Bà viết: “Việc cho rằng lực lượng lao động đang biến mất chỉ là ảo tưởng: Công việc đơn giản là đang dịch chuyển, từ nghệ sĩ sang người gắn nhãn dữ liệu và từ người làm marketing sang kỹ sư.”
Tuy nhiên, điều này chưa thực sự thuyết phục. Không rõ liệu nghệ sĩ và người làm marketing có trở nên dư thừa trong kỷ nguyên AI sắp tới hay không. Cũng không có cơ sở để nói rằng những người làm công việc gắn nhãn dữ liệu với mức lương nghèo nàn ở Kenya từng là nghệ sĩ cách đây 10 năm.
Về vấn đề đa dạng trong AI, Drage cho rằng khái niệm “thiên kiến vô thức” khiến mọi người nhìn vấn đề từ góc độ người gây hại thay vì người bị hại, như thể động cơ hay chủ ý của người gây ra hành vi đó hoàn toàn không còn quan trọng.
Một tầm nhìn khác cho tương lai AI
Tựa đề cuốn sách cho thấy Drage muốn đưa ra một hướng đi khác. Bà trình bày một vài ví dụ về các dự án AI hướng đến cộng đồng và có đạo đức, mà bà cho rằng nên thay thế các sản phẩm công nghệ lớn theo kiểu “từ trên xuống”. Bà mô tả bộ công cụ do mình đồng thiết kế để giúp các công ty AI hoạt động có đạo đức và tuân thủ quy định của EU như một “nền tảng của chủ nghĩa không tưởng”, bởi nó chuyển trọng tâm sang cách AI được xây dựng và tạo ra.
Điều đáng chú ý là Drage không nhắc đến những mặt tích cực của AI mà nhiều nhà phê bình vẫn hoan nghênh, chẳng hạn tiềm năng tìm ra thuốc mới hoặc chẩn đoán bệnh. Dù vẫn còn nhiều câu hỏi bỏ ngỏ, cuốn sách của bà đưa ra một góc nhìn đáng suy ngẫm: con người có thể định hình tương lai AI thay vì chỉ mắc kẹt trong hai thái cực cứu rỗi hay hủy diệt.
