Vào một ngày tháng 3, nhiều xe robotaxi của hãng Apollo Go bất ngờ dừng giữa đường ở Vũ Hán, gây gián đoạn giao thông. Sự cố được xác định do "lỗi hệ thống" và khiến hành khách bị chậm trễ. Theo Guardian, đội xe tự lái do Baidu vận hành này sau đó bị tạm ngừng hoạt động tại thành phố trong nhiều tháng để phục vụ điều tra.
Khoảng thời gian đình chỉ đó vô tình giúp tài xế taxi truyền thống Yao Xinnong (45 tuổi) hồi phục thu nhập. Ông từng chứng kiến thu nhập giảm khoảng 40% kể từ khi Apollo Go ra mắt tại Vũ Hán năm 2022. Khi robotaxi dừng hoạt động, hành khách quay trở lại với taxi truyền thống, giúp ông kiếm thêm. "Tôi thực sự không thích chúng", Yao nói về taxi không người lái. "Tác động của chúng rất lớn".
Lực lượng lao động khổng lồ đang bị đe dọa
Trung Quốc đang đẩy mạnh ứng dụng AI ở quy mô chưa từng thấy. Hãng thông tấn Tân Hoa Xã cho biết nước này hiện có hơn 6.000 "công ty AI", trong khi dòng vốn đổ vào lĩnh vực này khiến cạnh tranh nội địa trở nên gay gắt. Tốc độ áp dụng công nghệ nhanh chóng đang tạo ra những thay đổi lớn trên thị trường lao động.
Hàng chục triệu người Trung Quốc đã rời bỏ việc làm chính thức để chuyển sang nền kinh tế việc làm tự do (gig economy). Theo một viện nghiên cứu, số người làm việc linh hoạt dự kiến đạt 320 triệu người trong năm nay, gấp đôi con số 160 triệu của năm 2019 và tương đương khoảng 44% lực lượng lao động. Tài xế taxi và xe công nghệ là một phần quan trọng của nhóm này, đặc biệt khi các ngành trụ cột như bất động sản, giáo dục gặp khó khăn.
Không chỉ tài xế, nhân viên văn phòng cũng lao đao
Những trường hợp AI thay thế nhân viên văn phòng đang gây tranh luận. Gần đây, tòa án Trung Quốc đã yêu cầu một số doanh nghiệp bồi thường cho nhân viên bị sa thải để nhường chỗ cho AI. Tuy nhiên, nhiều người lo ngại rằng AI được ứng dụng rộng rãi sẽ khiến họ khó được tuyển dụng ngay từ đầu.
Tian Zemin, một nhà quay phim ở Bắc Kinh với gần 20 năm làm phim, đang thất nghiệp. "Tôi từng nghĩ sẽ dành cả cuộc đời cho ngành này. Nhưng sự xuất hiện của AI lần đầu tiên khiến tôi cảm thấy cú sốc lớn như vậy", anh nói. Tian kinh ngạc trước tốc độ phát triển của AI: năm ngoái, AI chỉ tạo ra nhân vật ảo kỳ quặc, vụng về; giờ đây, nó có thể tạo ra bản sao kỹ thuật số chân thực đủ diễn xuất cho phim dài.
Chính phủ chuyển hướng sang cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm
Bài xã luận trên tờ Workers' Daily nhận định quyền việc làm của người lao động "đối mặt với những thách thức mới" trong thời đại AI, đồng thời cảnh báo "sự va chạm giữa quy định lao động truyền thống với tốc độ phát triển không ngừng của công nghệ AI". Chính phủ Trung Quốc cam kết "giải quyết toàn diện tác động của những thay đổi trong môi trường bên ngoài và sự phát triển của các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo đối với việc làm".
Selina Xu, chuyên gia phân tích công nghệ Trung Quốc, nhận định lập trường của Bắc Kinh có "sự thay đổi rất rõ rệt". Theo bà, sau thành công của mô hình AI nội địa DeepSeek năm 2025, Trung Quốc "rất tích cực thúc đẩy phát triển AI". Nhưng năm nay, các hướng dẫn chính sách mới cho thấy trọng tâm chuyển nhiều hơn sang dùng AI để tạo việc làm và áp dụng cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm. Bắc Kinh cũng có thể yêu cầu doanh nghiệp tuân thủ các chỉ tiêu tuyển dụng để hạn chế mất việc.
Cheng Wanhui, quan chức tại khu công nghệ cao Trung Quan Thôn (Zhongguancun), cho biết chính quyền đang "theo dõi sát sao những vấn đề xã hội cũng như rủi ro đạo đức mà AI có thể mang lại". Ông nhấn mạnh: "Điều quan trọng là mọi người phải thay đổi tư duy, coi AI là một công cụ và học cách sử dụng nó trong công việc tương lai".
AI tạo ra việc làm mới, không chỉ phá hủy
Theo People's Daily online, các chuyên gia cho rằng lo ngại về việc công nghệ thay thế lao động không phải mới. Từ động cơ hơi nước đến cơ giới hóa, mỗi bước tiến công nghệ lớn đều gây nỗi lo tương tự. "Ngay cả khi một số vai trò truyền thống đang dần biến mất, AI vẫn nâng cao năng suất và mở ra không gian cho các ngành công nghiệp mới, tạo ra cơ hội mới và định hình lại việc làm trong tương lai", Wu Jie, nhà phân tích của cơ quan nghiên cứu DRCnet, nhận định.
Ngành lái xe tự động là ví dụ điển hình. Thay vì chỉ thay thế tài xế, các công ty đang tạo ra những vị trí kết hợp kinh nghiệm vận hành với kỹ năng số. Các hãng taxi tự lái được cho là đang tuyển giám sát an toàn mặt đất, người kiểm tra xe và kỹ sư thuật toán điều phối. Nhiều vị trí ưu tiên người từng lái taxi hoặc xe buýt, phản ánh xu hướng đào tạo lại thay vì loại bỏ lao động truyền thống.
