Với 79,8 triệu người dùng Internet, tương đương 78,8% dân số theo báo cáo Digital 2025 Vietnam của DataReportal, Việt Nam đang chứng kiến sự thay đổi sâu sắc trong cách con người tương tác với công nghệ. GPS dẫn đường thay khả năng định hướng, Google trở thành kho lưu trữ kiến thức, và AI hỗ trợ viết lách, tìm ý tưởng, tóm tắt tài liệu. Nhưng khi công nghệ làm thay nhiều việc, câu hỏi đặt ra là con người đang tiến hóa hay đánh đổi những kỹ năng từng là thiết yếu?
Khi GPS ghi nhớ đường đi thay con người
Khả năng định hướng là ví dụ dễ nhận thấy nhất. Trước đây, ghi nhớ đường phố là kỹ năng bắt buộc với người thường xuyên di chuyển. Người ta phải thuộc tên đường, nhận diện địa điểm và xây dựng 'bản đồ tinh thần'. Hiện nay, điện thoại thông minh cùng ứng dụng dẫn đường đã thay đổi thói quen đó. Huy Hoàng (24 tuổi, Hoàng Mai, Hà Nội) chia sẻ: 'Mình không chủ động nhớ đường vì sẽ sử dụng Google Maps tra đường mỗi lần cần di chuyển, chính vì thế đi 2-3 lần trên đoạn đường đó vẫn không nhớ được. Sử dụng Google Maps cũng có lúc gặp trục trặc vì đi vào đường đang thi công hoặc bị chặn.'
Chia sẻ này phản ánh xu hướng phổ biến: thay vì ghi nhớ không gian, người dùng ghi nhớ cách mở ứng dụng. Một nghiên cứu trên tạp chí Scientific Reports năm 2020 cho thấy những người sử dụng GPS thường xuyên có xu hướng thể hiện khả năng ghi nhớ không gian kém hơn khi tự định hướng không có thiết bị hỗ trợ. Nghiên cứu cũng ghi nhận mức độ sử dụng GPS cao liên quan tới suy giảm khả năng ghi nhớ không gian phụ thuộc vùng hippocampus của não bộ. Tuy nhiên, GPS không phải công nghệ tiêu cực: nó giúp tiết kiệm thời gian, giảm áp lực di chuyển ở đô thị lớn và mở rộng tiếp cận địa điểm mới.
Từ Google đến AI: Bộ nhớ và tư duy được 'thuê ngoài'
Nếu GPS thay đổi khả năng định hướng, Google và AI đang tác động đến cách ghi nhớ và xử lý thông tin. Trước đây, tìm kiếm kiến thức chuyên môn mất hàng giờ trong thư viện; nay chỉ vài từ khóa trên công cụ tìm kiếm cung cấp lượng thông tin khổng lồ trong vài giây. Nhiều nhà nghiên cứu gọi đây là hiện tượng 'bộ nhớ chuyển giao' (transactive memory) – con người không nhất thiết nhớ nội dung, mà chỉ cần nhớ nơi tìm thấy nội dung đó.
Sự xuất hiện của AI đẩy nhanh xu hướng này. Các công cụ AI có thể viết email, tóm tắt báo cáo, gợi ý ý tưởng, dịch thuật hoặc hỗ trợ lập kế hoạch công việc. Những tác vụ từng yêu cầu nhiều thời gian suy nghĩ nay hoàn thành nhanh hơn. Ở góc độ kinh tế và xã hội, đây là lợi ích lớn: công nghệ giảm thời gian cho công việc lặp lại, cho phép lao động tập trung vào nhiệm vụ giá trị cao hơn như sáng tạo, phân tích hoặc ra quyết định chiến lược. Tuy nhiên, sự tiện lợi đặt ra thách thức: nếu mọi thông tin tra cứu ngay lập tức, con người có duy trì thói quen ghi nhớ? Nếu AI luôn đưa ra câu trả lời, kỹ năng tư duy độc lập có bị ảnh hưởng? Đây là những câu hỏi chưa có lời giải cuối cùng, nhưng ngày càng được giới nghiên cứu quan tâm khi AI trở thành một phần đời sống hàng ngày.
Tiến hóa hay đánh đổi?
Lịch sử cho thấy mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều đi kèm thay đổi năng lực con người. Máy tính bỏ túi khiến tính nhẩm không còn quan trọng, nhưng giúp xử lý bài toán phức tạp hơn. Internet giảm nhu cầu ghi nhớ thông tin, nhưng mở rộng tiếp cận tri thức quy mô chưa từng có. GPS giúp di chuyển hiệu quả hơn, dù khả năng ghi nhớ đường đi có thể không còn được rèn luyện thường xuyên. AI có thể đang tạo ra bước chuyển tương tự.
Công nghệ không nhất thiết khiến con người kém đi. Trong nhiều trường hợp, nó giải phóng nguồn lực để tập trung vào kỹ năng có giá trị cao hơn. Nhưng điều đó không có nghĩa mọi sự đánh đổi đều vô hại. Khi một kỹ năng không còn được sử dụng thường xuyên, khả năng duy trì nó có thể suy giảm theo thời gian. Vấn đề không nằm ở việc công nghệ lấy đi điều gì, mà nằm ở việc con người có ý thức được những thay đổi đó hay không. Có lẽ câu hỏi quan trọng nhất không phải là công nghệ đang làm con người yếu đi hay mạnh lên, mà là trong một thế giới ngày càng thuận tiện, đâu là những kỹ năng vẫn cần được giữ lại để con người không hoàn toàn phụ thuộc vào công cụ mà chính mình tạo ra.
