Sáng 3/8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI đã làm việc tại hội trường, nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra về Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình bày tóm tắt Tờ trình. Theo đó, dự thảo Luật gồm 2 Điều: Điều 1 sửa đổi, bổ sung 35 điều, bãi bỏ 2 điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước hiện hành; Điều 2 là điều khoản thi hành. Dự thảo tập trung sửa đổi, bổ sung 6 nhóm nội dung lớn.
Hai phương án quy định phạm vi trách nhiệm bồi thường
Đáng chú ý, về nguyên tắc xác định phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, dự thảo Luật đề xuất bổ sung quy định: “Trường hợp luật khác quy định về phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước thì việc xác định phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước áp dụng theo luật đó”. Quy định này nhằm bảo đảm tính khả thi, khắc phục mâu thuẫn, chồng chéo, thiếu thống nhất của hệ thống pháp luật và phù hợp với thực tiễn lập pháp của Quốc hội thời gian qua.
Tuy nhiên, quá trình xây dựng còn có ý kiến khác nhau, nên Chính phủ trình Quốc hội hai phương án. Phương án 1 là lựa chọn của Chính phủ, được thể hiện trong dự thảo, theo hướng nêu trên. Phương án 2 giữ nguyên quy định của Luật hiện hành, chỉ quy định “Việc bồi thường của Nhà nước được thực hiện theo quy định của Luật này”.
Điểm mới trong giải quyết bồi thường và kinh phí
Về cơ quan giải quyết bồi thường trong hoạt động tố tụng hình sự, dự thảo sửa đổi theo hướng người bị thiệt hại có quyền yêu cầu cơ quan quản lý người thi hành công vụ giải quyết yêu cầu bồi thường, hoặc khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự, hoặc kết hợp giải quyết yêu cầu bồi thường trong quá trình tố tụng hình sự, tố tụng hành chính tại Tòa án. Mục tiêu là bảo đảm sự tương đồng, thống nhất với việc giải quyết bồi thường trong các lĩnh vực khác.
Về thủ tục, dự thảo sửa đổi nhằm đơn giản hóa thủ tục hành chính và thúc đẩy chuyển đổi số. Đồng thời, dự thảo bổ sung quy định về việc ban hành quyết định giải quyết bồi thường trong trường hợp thương lượng không thành, và tăng thời hiệu khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết bồi thường.
Về kinh phí bồi thường, dự thảo quy định cơ quan giải quyết bồi thường ở cấp nào thì ngân sách cấp đó cấp kinh phí; đồng thời có quy định về kinh phí cho công tác quản lý nhà nước về bồi thường nhà nước. Dự thảo cũng bổ sung quy định miễn trách nhiệm hoàn trả trong một số trường hợp cụ thể như: lập công lớn, mắc bệnh hiểm nghèo; lâm vào hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn kéo dài do thiên tai, hỏa hoạn, tai nạn.
Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đa số nghiêng về phương án 2
Trình bày Báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Phan Chí Hiếu cho biết, đa số ý kiến trong Ủy ban tán thành với Phương án 2 được nêu trong Tờ trình của Chính phủ. Lý do là nguyên tắc này đã được quy định và thực hiện nhất quán từ khi ban hành Luật đến nay, là căn cứ quan trọng để xác định phạm vi trách nhiệm bồi thường nhà nước. Theo các ý kiến này, cần quy định tập trung trong Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước để bảo đảm minh bạch, khả thi, tránh tình trạng mở rộng không có căn cứ phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong các luật khác.
Ngược lại, một số ý kiến trong Ủy ban và một số cơ quan của Quốc hội tán thành Phương án 1. Họ cho rằng cách quy định này bảo đảm tính ổn định của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, khắc phục tình trạng phải sửa đổi Luật mỗi khi luật chuyên ngành quy định các trường hợp mới về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Trong bối cảnh thực tiễn có nhiều biến động, Phương án 1 được cho là linh hoạt hơn trong xác định phạm vi trách nhiệm bồi thường, bảo đảm tính kịp thời và phúc đáp yêu cầu thực tiễn.
Phạm vi bồi thường trong lĩnh vực thuế còn nhiều tranh luận
Một nội dung gây tranh cãi là phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong hoạt động quản lý thuế. Nhiều ý kiến trong Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị giữ quy định như Luật hiện hành. Họ cho rằng đề nghị của Chính phủ sửa đổi khoản 9 Điều 17 của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước để bảo đảm thống nhất, đồng bộ với Điều 37, Điều 38 của Luật Quản lý thuế là chưa thực sự thuyết phục.
Theo đó, Luật Quản lý thuế chỉ dẫn chiếu đến pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, trong khi Luật hiện hành đã quy định 4 nhóm hành vi trái pháp luật trong lĩnh vực quản lý thuế làm phát sinh trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, phù hợp và thống nhất với Luật Quản lý thuế. Việc dự thảo Luật sửa đổi không quy định cụ thể các trường hợp phát sinh trách nhiệm bồi thường mà dẫn chiếu trở lại Luật Quản lý thuế sẽ làm mở rộng phạm vi bồi thường từ 4 nhóm hành vi lên hơn 10 nhóm hành vi. Điều này dẫn tới thay đổi chính sách lớn, tác động đến ngân sách nhà nước, nguồn nhân lực và hiệu quả quản lý thuế, nên cần được đánh giá tác động kỹ lưỡng trước khi bổ sung vào dự thảo.
Đáng chú ý, Bộ Tài chính nhiều lần có ý kiến đề nghị giữ quy định như Luật hiện hành. Bộ này nhấn mạnh rằng nội dung sửa đổi của dự thảo chỉ dẫn chiếu chung đến Luật Quản lý thuế, chưa quy định rõ hành vi cụ thể, có thể dẫn đến cách hiểu, cách vận dụng không rõ và không thống nhất trong thực tế. Một số ý kiến khác lại tán thành với quy định của dự thảo, vì Luật Quản lý thuế đã mở rộng phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước theo hướng không giới hạn trong một nhóm hành vi cụ thể nào.
Như vậy, dự thảo Luật lần này sửa đổi khoản 9 Điều 17 của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước hiện hành theo hướng dẫn chiếu đến Luật Quản lý thuế, nhằm bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ với Luật Quản lý thuế. Các nội dung còn ý kiến khác nhau sẽ được Quốc hội tiếp tục thảo luận, cho ý kiến trong các phiên họp tới.
