Vụ việc Tổng giám đốc Công ty BH Media, Giám đốc Công ty TNHH Lululola Entertainment, Giám đốc Công ty TNHH Mây Sài Gòn và chủ Trung tâm Giọng ca để đời bị khởi tố vì hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan đã gây chấn động dư luận. Sự việc này một lần nữa đặt ra vấn nạn bản quyền âm nhạc tại Việt Nam, nơi nhiều nhạc sĩ từng rơi vào cảnh 'bút sa gà chết' khi ký kết hợp đồng chuyển nhượng quyền khai thác tác phẩm.
Những 'cái bẫy' bản quyền trên không gian số
Theo luật sư Võ Trung Tín (Văn phòng luật sư Phan Law Vietnam), các công ty truyền thông thường sử dụng nhiều chiêu thức tinh vi để 'gài bẫy' bản quyền. Điển hình là việc thâu tóm quyền từ những người sở hữu kho tàng tác phẩm có giá trị cao nhưng không am hiểu về bản quyền và công nghệ. Họ nhắm vào các nhạc sĩ lão thành, ít sử dụng mạng xã hội, không rành internet, hoàn toàn xa lạ với các thuật ngữ hợp đồng phức tạp, đề nghị hỗ trợ quản lý, khai thác quyền.
Trong quá trình này, họ thường không giải thích chi tiết về nội dung hợp đồng, phạm vi chuyển giao hay hậu quả pháp lý. Nhiều tác giả lầm tưởng đây chỉ là ủy quyền quản lý hoặc cho phép sử dụng có thời hạn, nhưng thực chất lại là chuyển nhượng bán đứt quyền. Con trai nhạc sĩ Hà Phương kể rằng cha mình từng ký hợp đồng chuyển nhượng quyền khai thác các ca khúc nổi tiếng, sau đó chỉ nhận được tiền tác quyền 'nhỏ giọt', ảnh hưởng nghiêm trọng đến tài chính gia đình. Tương tự, nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý sau khi 'bán' quyền tác giả các ca khúc như Mẹ yêu con, Một khúc tâm tình của người Hà Tĩnh cho BH Media, tiền tác quyền giảm từ vài chục triệu đồng mỗi quý xuống còn hơn 2 triệu đồng mỗi năm.
Lợi dụng cơ chế quản lý bản quyền tự động
Một chiêu thức khác được luật sư Tín chỉ ra là lợi dụng cơ chế quản lý bản quyền của các nền tảng số. Đa số nền tảng lớn hiện nay sử dụng AI và thuật toán để tự động quét bản quyền nhằm xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ. Một số công ty truyền thông đăng tải bản ghi âm, ghi hình và gắn Content ID. Khi đó, hệ thống tự động xác định vi phạm bản quyền đối với các nội dung đăng tải sau, dù người đăng sau là tác giả, chủ sở hữu hợp pháp. 'Từ cơ chế vận hành tự động này, quyền kiểm soát nội dung và doanh thu phát sinh có thể bị chuyển dịch về phía công ty truyền thông, trong khi chủ thể quyền không được đảm bảo đầy đủ quyền lợi', luật sư cảnh báo.
Tín hiệu đáng mừng từ sự vào cuộc của cơ quan chức năng
Trước động thái quyết liệt của cơ quan chức năng, nhiều nhạc sĩ bày tỏ sự lạc quan. Nhạc sĩ Nguyễn Minh Cường, tác giả ca khúc Hoa nở không màu, chia sẻ trước đây các nhạc sĩ thường bất lực trong việc bảo vệ 'đứa con tinh thần' của mình. Anh cho rằng những diễn biến gần đây cho thấy tác phẩm nghệ thuật, đặc biệt là âm nhạc, đang được nhìn nhận như một loại tài sản cần được pháp luật bảo vệ.
Giảng viên thanh nhạc Thanh Lan cũng đồng tình, cho rằng xã hội ngày càng quan tâm đến giá trị sáng tạo và quyền lợi nghệ sĩ. 'Tác phẩm âm nhạc không chỉ là sản phẩm giải trí, mà còn là công sức, chất xám và cảm xúc của người làm nghề. Việc cơ quan chức năng vào cuộc quyết liệt phản ánh sự thay đổi tích cực trong nhận thức và quản lý. Dù có thể tạo áp lực ban đầu, nhưng về lâu dài sẽ giúp môi trường âm nhạc chuyên nghiệp, minh bạch và công bằng hơn', cô nói.
Tác động đến thị trường nhạc số
Theo luật sư Võ Trung Tín, việc xử lý hình sự hành vi xâm phạm bản quyền cho thấy các cơ quan chức năng đã nhận thức được mức độ nguy hiểm của hành vi này. 'Các hành vi xâm phạm bản quyền ngày càng phức tạp, được thực hiện bởi các tổ chức chuyên nghiệp, do đó cần có sự can thiệp mạnh mẽ để làm sạch nền tảng số. Nếu không xử lý kịp thời, thực trạng này sẽ tàn phá nền kinh tế sáng tạo, khiến các nhà sáng tạo nội dung e dè và không đầu tư sản xuất nội dung chất lượng', ông cảnh báo.
Sự thay đổi này sẽ tác động mạnh mẽ đến việc sử dụng, khai thác tác phẩm âm nhạc tại Việt Nam. Các cá nhân, tổ chức muốn sử dụng bài hát cho bất kỳ mục đích gì, từ biểu diễn tại quán cà phê, đăng tải trên nền tảng số, sử dụng nhạc nền trong chương trình, đến cắt ghép bản ghi âm, đều phải tìm hiểu và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bản quyền.
Thị trường nhạc số được dự báo sẽ chuyển hướng mạnh mẽ: giảm số lượng, tăng chất lượng, rà soát gỡ bỏ nội dung vi phạm và sản xuất nội dung mới tuân thủ quy định về quyền tác giả. Quan trọng hơn, động thái xử lý hình sự được kỳ vọng sẽ thay đổi nhận thức của người tiêu dùng và xã hội, xây dựng văn hóa tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ thay cho 'văn hóa xài chùa'.
