TP.HCM Xây Dựng Luật Đô Thị Đặc Biệt: Kế Thừa Luật Thủ Đô, Khai Phóng Lợi Thế
Giới chuyên gia và nhà quản lý nhận định, TP.HCM có điểm tựa thuận lợi khi xây dựng Luật Đô thị đặc biệt, đó là kinh nghiệm từ Luật Thủ đô 2024. PGS-TS Trần Hoàng Ngân, Đoàn đại biểu Quốc hội TP.HCM, cho biết tại kỳ họp thứ nhất sắp tới, Quốc hội khóa XVI sẽ xem xét sửa đổi Luật Thủ đô, và các cơ quan chức năng TP.HCM có thể tham khảo để thiết kế cơ chế, chính sách đặc thù cho dự án luật này.
Nguyên Tắc Ưu Tiên Và Cơ Chế Vượt Trội Từ Luật Thủ Đô
Một trong những điểm cốt lõi của Luật Thủ đô là nguyên tắc ưu tiên áp dụng. Theo đó, nếu có sự khác biệt giữa Luật Thủ đô và các luật khác, quy định của Luật Thủ đô sẽ được ưu tiên. Cơ chế này tạo ra "hành lang pháp lý vượt khung", cho phép TP.Hà Nội chủ động triển khai chính sách đặc thù mà không cần xin ý kiến từng trường hợp.
Luật Thủ đô trao quyền rộng rãi cho chính quyền TP.Hà Nội trong tổ chức bộ máy và quản trị. Ví dụ, HĐND TP.Hà Nội có thể quyết định thành lập, tổ chức lại cơ quan chuyên môn khác với quy định chung, đồng thời chủ động xác định biên chế dựa trên quy mô dân số và khối lượng công việc. Các chuyên gia đánh giá đây là bước tiến từ phân cấp hành chính sang phân quyền thực chất, giúp chính quyền đô thị không bị bó cứng trong khung bộ máy chung.
Về tài chính, Luật Thủ đô thiết kế nhiều cơ chế vượt trội như thưởng vượt thu ngân sách, cho phép giữ lại một số nguồn thu lớn, hoặc chủ động sử dụng quỹ dự trữ tài chính để đẩy nhanh dự án đầu tư công. HĐND TP.Hà Nội được quyền quy định mức chi cao hơn quy định chung trong một số lĩnh vực. Đáng chú ý, lần đầu tiên một đạo luật đưa vào cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) với phạm vi rộng, cho phép TP.Hà Nội thử nghiệm công nghệ, mô hình kinh doanh mới, thậm chí không áp dụng một số quy định pháp luật hiện hành trong giới hạn.
Khai Phóng Lợi Thế Khác Biệt Của TP.HCM
Từ phân tích trên, nhiều ý kiến cho rằng TP.HCM hoàn toàn có thể kế thừa cách tiếp cận của Luật Thủ đô khi xây dựng Luật Đô thị đặc biệt. Tuy nhiên, với vai trò là trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước, TP.HCM cần đi xa hơn. Nếu Hà Nội cần cơ chế để quản lý tốt hơn, thì TP.HCM cần cơ chế để phát triển nhanh hơn và cạnh tranh quốc tế.
PGS-TS Vũ Tuấn Hưng, Viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam bộ TP.HCM, nhận định: "Luật Thủ đô của TP.Hà Nội sẽ là tiền đề tham khảo quan trọng, thuận lợi về cách thức tiếp cận, phương thức, nguyên tắc xây dựng luật. Tuy nhiên, TP.HCM cũng cần xác định mục tiêu thiết kế, xây dựng các cơ chế, chính sách đảm bảo khai phóng được các tiềm năng, lợi thế khác biệt của mình."
Theo chuyên gia này, điểm cần tham khảo ở Luật Thủ đô không chỉ ở từng ưu đãi cụ thể, mà là cách luật hóa quyền được khác luật chung. Ngoài các cơ chế tương tự như quyền ưu tiên áp dụng luật, phân quyền tổ chức bộ máy hay sandbox, TP.HCM cần được trao quyền mạnh hơn về tài chính, như thí điểm các loại thuế, phí đô thị, hay cơ chế huy động vốn linh hoạt cho hạ tầng. Đồng thời, sandbox cũng cần mở rộng sang các lĩnh vực như tài chính, đất đai, mô hình kinh doanh mới, không chỉ giới hạn ở công nghệ.
Quyền Hạn Đi Liền Trách Nhiệm Và Mô Hình Quản Trị Linh Hoạt
ĐBQH Phạm Trọng Nhân, Phó chủ tịch Liên đoàn Lao động TP.HCM, đề xuất thiết lập mô hình quản trị đô thị linh hoạt và đủ thẩm quyền. Với cấu trúc phát triển đa cực, đa trung tâm, TP.HCM cần mô hình chính quyền đô thị 2 cấp đủ năng lực điều hành nhanh, phân định rõ trách nhiệm, giảm bớt tầng nấc trung gian và tăng thẩm quyền quyết định tại chỗ.
Ông Nhân nói thêm: "Những việc thuộc thẩm quyền đô thị thì TP.HCM phải được quyết nhanh hơn, gắn với cơ chế giám sát và giải trình rõ ràng hơn. Có như vậy mới rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư, xử lý thủ tục, phê duyệt quy hoạch và triển khai dự án chiến lược."
Cũng theo ông Nhân, tính "thông thoáng" của Luật Đô thị đặc biệt không nên được hiểu là buông lỏng quản lý, mà là phân quyền mạnh hơn đi đôi với kiểm soát minh bạch hơn. Cơ chế nào được trao cũng phải có chỉ tiêu đo lường, cơ chế giám sát, chế độ giải trình và trách nhiệm cá nhân, tập thể rõ ràng. Khi quyền hạn đi liền trách nhiệm, TP.HCM mới có thể vừa phát triển nhanh, vừa phát triển đúng hướng và bền vững.
Thiết Kế Thể Chế Minh Bạch Và Yếu Tố Thực Thi Quyết Định
Dù đồng tình với việc thiết kế cơ chế mở để khai thông nguồn lực, giới chuyên gia cho rằng Luật Đô thị đặc biệt cần thiết kế "hàng rào" và nguyên tắc quản trị chặt chẽ nhằm bảo đảm lợi ích công cộng. PGS-TS Vũ Tuấn Hưng lưu ý việc thiết kế thể chế phải bảo đảm minh bạch, tạo cơ chế công khai thông tin về quy hoạch, chi phí, hợp đồng, cơ chế hoàn vốn để giảm nguy cơ "sân sau", lợi ích nhóm.
Luật Đô thị đặc biệt cũng cần quy định rõ trách nhiệm tài chính của nhà đầu tư, có cơ chế chia sẻ rủi ro hợp lý, tạo cơ chế giám sát độc lập như cơ quan kiểm toán, giám sát chuyên trách, HĐND, MTTQ, báo chí, hiệp hội và người dân. Ông Hưng khuyến nghị: "Có cơ chế nâng cao vai trò của người đứng đầu, nhưng đồng thời cũng phải có cơ chế kiểm soát quyền lực, trách nhiệm giải trình, chế tài đủ mạnh, xử lý nghiêm sai phạm. Luật phải tạo thể chế minh bạch, kiến tạo, thúc đẩy sự phát triển và bảo đảm hài hòa lợi ích các bên."
Sau khi mở rộng địa giới hành chính (sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu), TP.HCM có cấu trúc kinh tế - xã hội rất khác nhau, nên các chính sách cần thiết kế bao trùm để vừa phát huy thế mạnh từng vùng, vừa không làm gia tăng chênh lệch về an sinh, hạ tầng và chất lượng sống giữa các khu vực.
PGS-TS Vũ Tuấn Hưng nhìn nhận Luật Đô thị đặc biệt không phải là "đũa thần" giải quyết từng công việc cụ thể, mà tạo ra thể chế kiến tạo, trao quyền mạnh cho TP.HCM chủ động triển khai nhiều nội dung trong quản trị đô thị. Để phát huy hết lợi thế của 3 khu vực, luật này cần hướng đến các phương thức khai phóng, phân quyền rõ ràng để mọi chủ thể phát huy tối đa tiềm năng dựa trên thước đo hiệu quả.
Ông Hưng cũng cho rằng cơ chế chỉ mang tính nền tảng, còn hiệu quả vẫn phụ thuộc vào việc thực thi của chính quyền. Thực tiễn cho thấy vấn đề thực thi quyền lực công một cách liêm chính, kiến tạo vì lợi ích chung sẽ có vai trò quyết định khi các cơ chế được khơi thông.
