Robot hình người cao khoảng 1,3m mang tên Gabi vừa tham gia nghi thức quy y tại chùa Jogyesa, Seoul, Hàn Quốc, do Tông phái Jogye tổ chức. Sự kiện này nhanh chóng thu hút sự chú ý của dư luận, đặt ra nhiều câu hỏi về ranh giới giữa công nghệ và tín ngưỡng.
Robot Gabi và những giới luật thời công nghệ
Trong buổi lễ, robot Gabi được trao pháp danh và tham gia nghi thức quy y. Điều đặc biệt là các giới luật dành cho robot cũng được diễn giải phù hợp với thời đại số, bao gồm: không gây hại, không nói dối, tiết kiệm năng lượng và không làm tổn hại các robot khác. Đây không phải lần đầu tiên công nghệ xuất hiện trong không gian chùa chiền.
Tiền lệ tại Việt Nam: Chú tiểu Giác Ngộ 4.0
Năm 2019, chùa Giác Ngộ tại TP.HCM từng ra mắt robot chú tiểu Giác Ngộ 4.0, có khả năng tụng kinh, tiếp nhận câu hỏi và trả lời khoảng 3.000 nội dung liên quan đến Phật pháp. Những hiện tượng này tạo ra cảm giác lạ lẫm và gây tranh luận: Robot có thể quy y không? Máy móc có thể tụng kinh? Công nghệ có làm mất đi sự trang nghiêm của chốn thiền môn?
Thích ứng với thời đại số
Sự xuất hiện của robot và AI phản ánh một thực tế: đời sống tín ngưỡng đang đứng trước nhu cầu thích ứng với thời đại số. Trong nhiều năm qua, không gian tôn giáo đã thay đổi mạnh mẽ dưới tác động của công nghệ. Pháp thoại được livestream, kinh sách được số hóa, các khóa tu đăng ký trực tuyến. Người trẻ tìm hiểu Phật pháp qua mạng xã hội, podcast, video ngắn hoặc ứng dụng thiền tập. Robot tụng kinh hay AI giải đáp Phật pháp chỉ là bước đi xa hơn trong quá trình công nghệ trở thành phương tiện hỗ trợ truyền bá giáo lý.
Cơ hội từ công nghệ
Ở mặt tích cực, công nghệ có thể giúp Phật giáo đến gần hơn với những người ít có điều kiện tiếp cận chùa chiền, kinh sách hoặc các lớp học giáo lý truyền thống. Một robot biết trả lời các câu hỏi cơ bản về Phật pháp có thể giúp người mới tìm hiểu đạo bớt ngại ngần. Một hệ thống giáo lý được AI hỗ trợ có thể tra cứu kinh điển, giải thích khái niệm, giới thiệu bài pháp phù hợp với từng người. Với giới trẻ quen tiếp nhận thông tin qua thiết bị số, những hình thức này tạo ra sự tò mò ban đầu, mở cánh cửa để họ bước vào thế giới giáo lý một cách gần gũi hơn.
Giới hạn của công nghệ
Tuy nhiên, sự hấp dẫn của công nghệ cũng đặt ra giới hạn cần được nhìn nhận rõ. Robot thiếu tính người, thiếu trải nghiệm. Cốt lõi của tu tập không nằm ở việc lặp lại nghi thức, mà nằm ở sự tỉnh thức. Một người tụng kinh không chỉ để phát ra âm thanh, mà còn để lắng nghe, soi lại mình, nuôi dưỡng lòng từ bi và khả năng chuyển hóa. Một người đến chùa không chỉ để chứng kiến nghi lễ, mà còn để tìm lại sự an tĩnh, học cách bớt chấp, bớt tham cầu, biết thương mình và thương người. Dù công nghệ hiện đại đến đâu, những điều ấy vẫn thuộc về trải nghiệm sống của con người.
Câu hỏi cốt lõi
Vấn đề không phải là có nên đưa robot hay AI vào không gian Phật giáo hay không, mà là đưa vào để làm gì, ở mức độ nào, và ai chịu trách nhiệm về nội dung công nghệ truyền tải. Nếu AI chỉ là công cụ hỗ trợ tra cứu, hướng dẫn người mới tìm hiểu, nhắc nhở thực hành điều thiện, thì nó là phương tiện hữu ích. Nhưng nếu công nghệ trở thành trung tâm của sự chú ý, biến nghi lễ thành màn trình diễn, thì phần thiêng rất dễ bị che khuất bởi sự hiếu kỳ.
Kết luận
Từ robot Gabi ở Hàn Quốc đến chú tiểu Giác Ngộ 4.0 ở TP.HCM, có thể thấy tôn giáo không đứng ngoài dòng chảy công nghệ, nhưng cũng không nên bị cuốn đi chỉ bởi sự mới lạ. Với Phật giáo, mọi phương tiện sau cùng vẫn cần hướng con người trở về với điều căn bản: bớt khổ đau, sống tỉnh thức, biết từ bi và có trách nhiệm hơn với đời sống. Công nghệ chỉ là phương tiện đưa con người đến trước ngưỡng cửa của niềm tin. Bước qua ngưỡng cửa ấy, để tu tập và sống tỉnh thức vẫn là việc của mỗi người.
