Trong tiểu thuyết Tây Du Ký, tác giả Ngô Thừa Ân từng nhắc tới "Nữ nhi quốc" – vùng đất nơi phụ nữ nắm quyền quyết định mọi việc và trở thành trung tâm xã hội. Nhiều năm qua, hình ảnh ấy vẫn khiến không ít người tò mò vì tưởng chỉ tồn tại trong truyền thuyết. Thế nhưng, tại khu vực quanh hồ Lugu, nằm giữa hai tỉnh Vân Nam và Tứ Xuyên (Trung Quốc), hiện vẫn tồn tại một cộng đồng được ví như "Nữ nhi quốc" ngoài đời thực. Đó là người Mosuo, hay còn gọi là Ma Thoa, cộng đồng khoảng 40.000 người vẫn duy trì nhiều tập tục mẫu hệ hiếm gặp suốt hàng nghìn năm qua.
Xã hội mẫu hệ đặc biệt
Theo các tài liệu lịch sử, người Mosuo được cho là hậu duệ của người Khương cổ đại di cư từ vùng Hà Hoàng xuống phía nam. Họ đã sinh sống quanh hồ Lugu hơn 2.000 năm. Điểm đặc biệt nhất của cộng đồng này là chế độ mẫu hệ vẫn tồn tại khá rõ nét. Trong gia đình Mosuo, phụ nữ giữ vai trò trung tâm, quản lý tài sản, phân chia tiền bạc, thức ăn và quyết định các việc quan trọng.
Đơn vị xã hội cơ bản của người Mosuo là gia đình mẫu hệ, nơi nhiều thế hệ cùng sống chung dưới một mái nhà. Các thành viên được tính theo huyết thống bên mẹ. Một gia đình có thể có từ vài chục người, gồm bà ngoại, mẹ, con cái, cậu ruột và các anh chị em cùng dòng họ bên mẹ. Người phụ nữ lớn tuổi, có năng lực và uy tín nhất sẽ trở thành chủ gia đình, được gọi là "Đạt Bố". Người này chịu trách nhiệm quản lý tài sản và điều hành toàn bộ công việc trong nhà.
Trong khi đó, đàn ông Mosuo chủ yếu đảm nhận các công việc cần sức lực như dựng nhà, săn bắt, đánh cá hoặc lao động nặng. Họ thường dành nhiều thời gian chăm sóc con của chị em gái mình hơn là con ruột. Theo quan niệm của người Mosuo, những đứa trẻ thuộc về gia đình bên mẹ. Vì vậy, vai trò của người cậu rất quan trọng. Khi về già, đàn ông Mosuo cũng sẽ được các cháu bên ngoại chăm sóc và phụng dưỡng.
Người Mosuo có cách xưng hô khá đặc biệt. Tất cả phụ nữ cùng thế hệ với mẹ đều được gọi là "mẹ", còn đàn ông cùng thế hệ sẽ được gọi là "cậu". Trong nhiều gia đình lớn, trẻ em đôi khi không biết chính xác ai là mẹ ruột của mình vì được cả đại gia đình cùng nuôi dạy. Theo các nhà nghiên cứu, mô hình đại gia đình giúp giảm áp lực nuôi con cho từng cá nhân. Mức độ ghen tuông hay bạo lực gia đình tại đây cũng được cho là thấp hơn so với nhiều cộng đồng khác.
Tiến sĩ Jose Yong, Đại học James Cook ở Singapore, cho biết điều khác biệt lớn nhất của người Mosuo là hôn nhân không tồn tại theo nghĩa phổ biến ở nhiều nơi trên thế giới.
Tục tẩu hôn gây tò mò
Người Mosuo nổi tiếng với tục "tẩu hôn", còn gọi là "hôn nhân đi lại". Theo phong tục này, nam không cưới, nữ không gả. Hai người yêu nhau vẫn sống trong gia đình bên mẹ của mình thay vì lập gia đình riêng. Ban đêm, người đàn ông sẽ đến nhà người phụ nữ để gặp gỡ. Sáng hôm sau, anh ta trở về nhà mẹ đẻ của mình. Hai người không lập gia đình riêng, không có tài sản chung và cũng không bị ràng buộc như quan hệ vợ chồng thông thường.
Nếu người phụ nữ đồng ý bắt đầu mối quan hệ, cô sẽ cho người đàn ông biết nơi ở của mình. Hai bên đến với nhau hoàn toàn dựa trên tình cảm tự nguyện. Con cái sinh ra sẽ do gia đình bên mẹ nuôi dưỡng và mang huyết thống bên mẹ. Người cha không sống cùng con và cũng không giữ vai trò chính trong việc nuôi dạy trẻ.
Theo Tiến sĩ Jose Yong, trong văn hóa Mosuo, việc một đứa trẻ không biết rõ cha ruột là ai không bị xem là điều xấu hổ. Trách nhiệm chăm sóc trẻ thuộc về đại gia đình bên mẹ. Dù khá khác lạ với nhiều nơi, tục tẩu hôn không phải mối quan hệ tùy tiện như nhiều định kiến bên ngoài. Người Mosuo có những quy tắc nghiêm ngặt như cấm người cùng huyết thống kết đôi, không được cùng lúc có nhiều bạn tình và mối quan hệ chỉ duy trì khi cả hai còn tình cảm. Nếu không còn phù hợp, hai người sẽ chia tay mà không xảy ra tranh chấp tài sản hay quyền nuôi con.
Theo quan niệm của người Mosuo, con cái luôn có chỗ dựa là gia đình bên mẹ nên phụ nữ không cần lựa chọn bạn đời dựa trên tiền bạc hay khả năng chu cấp. Các nhà nghiên cứu cho rằng chính cách tổ chức gia đình này đã tạo nên quan niệm tình yêu khá khác biệt của người Mosuo. Phụ nữ thường quan tâm nhiều hơn tới tính cách và sự hòa hợp thay vì địa vị hay tài sản của đối phương.
Hiện nay, tại vùng hồ Lugu, tục tẩu hôn và hôn nhân một vợ một chồng vẫn tồn tại song song. Một bộ phận người Mosuo chuyển sang lối sống hiện đại và làm du lịch, trong khi nhiều gia đình khác vẫn duy trì nếp sống mẫu hệ truyền thống. Dù vậy, với nhiều người Mosuo, ngôi nhà của mẹ vẫn luôn là mái nhà quan trọng nhất và là nơi họ gắn bó suốt cuộc đời.
