Ủy ban Thường vụ Quốc hội vừa ban hành Pháp lệnh số 03/2026/UBTVQH16, quy định chi tiết trình tự, thủ tục Tòa án nhân dân xem xét, quyết định việc đưa người nghiện ma túy từ đủ 12 tuổi đến dưới 18 tuổi đi cai nghiện bắt buộc. Pháp lệnh cũng bao gồm các quy định về hoãn, miễn chấp hành, tạm đình chỉ hoặc miễn chấp hành phần thời gian còn lại của quyết định, cùng với trình tự giải quyết khiếu nại, kiến nghị, kháng nghị liên quan.
Nguyên tắc bảo đảm lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên
Theo Pháp lệnh, việc áp dụng biện pháp đưa đi cai nghiện bắt buộc chỉ được thực hiện đối với người nghiện ma túy từ đủ 12 tuổi đến dưới 18 tuổi khi thuộc các trường hợp do Luật Phòng, chống ma túy quy định. Một trong những nguyên tắc xuyên suốt là bảo đảm lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên. Quá trình xem xét, quyết định phải được thực hiện theo thủ tục thân thiện, phù hợp tâm lý, giới tính, độ tuổi, mức độ trưởng thành và khả năng nhận thức của người bị đề nghị.
Pháp lệnh yêu cầu bảo đảm quyền bí mật đời sống riêng tư; quyền được tham gia, trình bày ý kiến và tranh luận tại phiên họp của người bị đề nghị. Người bị đề nghị, cha, mẹ hoặc người giám hộ có quyền tự mình hoặc nhờ luật sư, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp tham gia bảo vệ quyền lợi. Trường hợp người bị đề nghị không có người bảo vệ, Tòa án sẽ yêu cầu Đoàn Luật sư hoặc Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước cử luật sư, trợ giúp viên pháp lý tham gia.
Thẩm quyền và thời hạn giải quyết
Về thẩm quyền, Tòa án nhân dân khu vực nơi có trụ sở Công an cấp xã lập hồ sơ đề nghị sẽ xem xét, quyết định việc đưa người chưa thành niên đi cai nghiện bắt buộc. Tòa án nhân dân cấp tỉnh có thẩm quyền xem xét lại quyết định của Tòa án cấp dưới khi có khiếu nại, kiến nghị hoặc kháng nghị. Việc xem xét vụ việc do một thẩm phán thực hiện, và thẩm phán được phân công phải là người đã được đào tạo, bồi dưỡng hoặc có kinh nghiệm giải quyết các vụ việc liên quan người chưa thành niên, hoặc có hiểu biết về tâm lý học, khoa học giáo dục đối với trẻ em.
Pháp lệnh quy định, trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày Tòa án thụ lý hồ sơ do Trưởng Công an cấp xã chuyển đến, Tòa án phải ra quyết định. Trường hợp vụ việc phức tạp, thời hạn giải quyết có thể kéo dài nhưng không quá 20 ngày. Ngay sau khi nhận đủ hồ sơ, Tòa án phải thụ lý, phân công thẩm phán và thông báo bằng văn bản cho Trưởng Công an cấp xã, người bị đề nghị, cha, mẹ hoặc người giám hộ và Viện kiểm sát cùng cấp.
Phiên họp thân thiện với trẻ em
Một điểm đáng chú ý là phiên họp xem xét đưa người chưa thành niên đi cai nghiện bắt buộc phải được tổ chức theo hướng thân thiện. Phòng họp phải được bố trí an toàn, phù hợp với người chưa thành niên; việc đặt câu hỏi phải ngắn gọn, dễ hiểu, phù hợp độ tuổi và khả năng nhận thức. Cha, mẹ hoặc người giám hộ được tham gia hỗ trợ suốt phiên họp. Người bị đề nghị có quyền trình bày ý kiến, tranh luận và cung cấp tài liệu trước cũng như tại phiên họp.
Tại phiên họp, Trưởng Công an cấp xã hoặc người được ủy quyền trình bày nội dung đề nghị; người bị đề nghị và người đại diện trình bày ý kiến; các chuyên gia, cơ quan liên quan có thể được mời tham gia để làm rõ các vấn đề cần thiết trước khi Thẩm phán ra quyết định.
Quyền khiếu nại và kháng nghị theo hai cấp
Pháp lệnh khẳng định nguyên tắc bảo đảm quyền được xem xét theo hai cấp. Người bị đề nghị, cha, mẹ hoặc người giám hộ có quyền khiếu nại đối với quyết định của Tòa án; Trưởng Công an cấp xã, Hiệu trưởng trường giáo dưỡng, Trưởng cơ sở cai nghiện ma túy công lập có quyền kiến nghị; Viện Kiểm sát có quyền kháng nghị nếu cho rằng quyết định của Tòa án trái pháp luật. Tòa án nhân dân cấp tỉnh sẽ mở phiên họp để xem xét, giải quyết và có thể giữ nguyên, sửa hoặc hủy quyết định của Tòa án cấp dưới.
Bên cạnh đó, Pháp lệnh quy định đầy đủ trình tự, thủ tục xem xét việc hoãn, miễn chấp hành quyết định đưa đi cai nghiện bắt buộc; tạm đình chỉ hoặc miễn chấp hành phần thời gian còn lại; cũng như thủ tục giải quyết khiếu nại đối với hành vi của người có thẩm quyền trong quá trình Tòa án giải quyết vụ việc.
Hiệu lực từ ngày 1/8
Pháp lệnh số 03/2026/UBTVQH16 có hiệu lực thi hành từ ngày 1/8 tới đây, tạo cơ sở pháp lý thống nhất để các Tòa án giải quyết các vụ việc liên quan người nghiện ma túy từ đủ 12 tuổi đến dưới 18 tuổi.
