Hoa Kỳ là quốc gia sử dụng nhiều biện pháp phòng vệ thương mại nhất đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam, ngay từ trước khi Việt Nam gia nhập WTO. Nhiều mặt hàng chủ lực như cá tra, tôm, tôn cán, thép định hình, đồ điện tử thường xuyên bị điều tra và áp thuế chống bán phá giá. Theo Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công thương), Hoa Kỳ đã khởi xướng 77 vụ trên tổng số 297 vụ điều tra nước ngoài (chiếm gần 26%), gồm 35 vụ chống bán phá giá, 16 vụ chống trợ cấp, 23 vụ chống lẩn tránh thuế và 3 vụ tự vệ. Các vụ việc có phạm vi rộng, trải khắp các nhóm hàng.
Xu hướng điều tra kép và chùm
Ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại, nhận định số vụ việc gia tăng không còn là hiện tượng nhất thời mà trở thành đặc điểm cấu trúc của thương mại hiện đại. Khi quy mô xuất khẩu tăng, các nước nhập khẩu dùng phòng vệ thương mại như lá chắn bảo hộ sản xuất trong nước. Đáng chú ý, Hoa Kỳ thường xuyên điều tra kép – áp dụng nhiều biện pháp cho cùng một sản phẩm. Ví dụ, pin năng lượng mặt trời bị áp thuế tự vệ, chống lẩn tránh, chống bán phá giá và chống trợ cấp; nhôm cũng bị nhiều biện pháp tương tự.
Điều tra chùm và yêu cầu khắt khe hơn
Việc tham gia chuỗi cung ứng khu vực qua các FTA khiến Việt Nam thường bị điều tra chùm cùng các nước xuất khẩu lớn như Trung Quốc, Ấn Độ. Xu hướng điều tra ngày càng khắt khe: yêu cầu bổ sung thông tin, chặt chẽ về thời hạn, thay đổi tiền lệ xác định xuất xứ, sở hữu trí tuệ. Mức thuế phòng vệ thương mại bị đẩy cao do Hoa Kỳ dùng chi phí nước thứ ba để tính giá trị thông thường trong chống bán phá giá, khiến thuế tăng bất thường, không phản ánh đúng thực trạng sản xuất.
Ông Đỗ Ngọc Hưng, Tham tán thương mại, Trưởng Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Hoa Kỳ, cho biết xu hướng điều tra mới không chỉ tập trung vào giá bán hay trợ cấp truyền thống mà mở rộng sang sở hữu trí tuệ, chuỗi cung ứng, xuất xứ nguyên liệu, lao động cưỡng bức, phát thải carbon, minh bạch quản trị và truy xuất nguồn gốc.
Giải pháp: Chuẩn hóa và minh bạch
Trước số vụ việc gia tăng, Cục Phòng vệ thương mại đã triển khai nhiều biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp ứng phó, nâng cao nhận thức về phòng vệ thương mại. Tuy nhiên, thách thức vẫn còn: Hoa Kỳ chưa công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường; chi phí theo đuổi vụ kiện cao; thiếu đội ngũ luật sư, chuyên gia tranh tụng tiếng Anh am hiểu quy định DOC.
Cục Phòng vệ thương mại khuyến nghị doanh nghiệp nâng cấp hệ thống cảnh báo sớm, tích hợp dữ liệu hải quan quốc tế để dự báo xu hướng điều tra chùm, lẩn tránh thuế. Phát triển đội ngũ chuyên gia sâu về luật thương mại quốc tế và kỹ năng bóc tách chi phí sản xuất theo chuẩn Hoa Kỳ.
Ông Đỗ Ngọc Hưng nhấn mạnh, trong bối cảnh mới, doanh nghiệp cần theo sát xu hướng điều tra, xác định phòng vệ thương mại là cấu phần quan trọng trong chiến lược xuất khẩu bền vững. Vấn đề không chỉ là vào được thị trường mà còn duy trì và mở rộng thị phần bền vững. Lợi thế cạnh tranh sẽ phụ thuộc vào bản quyền, sở hữu trí tuệ, khả năng tuân thủ, minh bạch hóa chuỗi cung ứng và thích ứng biến động thương mại quốc tế. Yêu cầu rà soát nhà cung cấp, chuẩn hóa chứng từ và minh bạch nguồn gốc đầu vào trở thành điều kiện tiên quyết để giữ đơn hàng từ Hoa Kỳ.
