Trong khi nhiều quốc gia siết chặt quy định bảo vệ trẻ em trên môi trường số, Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp thiết xây dựng khung pháp lý phù hợp. Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh không gian mạng đã trở thành nơi học sinh dành nhiều thời gian học tập, giao lưu, nhưng sự phát triển nhanh của mạng xã hội và AI đặt ra thách thức mới. Ông cho rằng việc xây dựng quy định quản lý trẻ em tiếp cận mạng xã hội và AI là bước chuyển cần thiết trong tư duy bảo vệ trẻ em.
Chuyển dịch tư duy: Từ kỹ năng sang hệ sinh thái bảo vệ
Trước đây, trọng tâm là trang bị kỹ năng cho trẻ như nhận biết tin giả, bảo vệ thông tin cá nhân. Nay giáo dục phải đi cùng pháp luật, giải pháp công nghệ, trách nhiệm của các nền tảng số và sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường với cơ quan quản lý. Bảo vệ trẻ em trên môi trường số cần một hệ sinh thái bảo vệ nhiều tầng, thay vì những nỗ lực đơn lẻ.
Khái niệm “trường học an toàn” hôm nay không chỉ giới hạn trong hàng rào trường học, mà còn bao gồm bảo vệ học sinh trong môi trường số. Một học sinh có thể không gặp bạo lực trong lớp, nhưng vẫn đối diện với bắt nạt trên mạng, nội dung độc hại, lừa đảo trực tuyến, thông tin sai lệch hay thuật toán giữ các em ở lại màn hình nhiều giờ mỗi ngày.
Kinh nghiệm quốc tế và động thái tại Việt Nam
Nhiều quốc gia đã vào cuộc mạnh mẽ với các giải pháp như quy định độ tuổi tối thiểu sử dụng mạng xã hội, yêu cầu xác minh độ tuổi, tăng trách nhiệm nền tảng, thiết lập tài khoản trẻ em ở chế độ bảo mật cao hơn. Điểm chung là không đặt gánh nặng tự bảo vệ lên vai trẻ em hay cha mẹ, mà buộc cả hệ thống tham gia.
Tại Việt Nam, chưa có địa phương nào ban hành quy định cấm trẻ em sử dụng mạng xã hội theo nghĩa pháp lý đầy đủ. Nhiều trường học và địa phương đã siết việc học sinh sử dụng điện thoại trong trường. Đề xuất hạn chế hoặc cấm trẻ em tiếp cận một số nền tảng mạng xã hội đang ở giai đoạn nghiên cứu, thảo luận chính sách và nhận được sự quan tâm lớn từ dư luận.
Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Mai Thoa (đoàn Hải Phòng) đề nghị nghiên cứu giải pháp hạn chế hoặc cấm trẻ em sử dụng một số nền tảng mạng xã hội phổ biến. Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cũng tiến hành khảo sát tại Đắk Lắk, Hưng Yên, Hải Phòng về chính sách, pháp luật bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng.
Xây dựng 'lá chắn đa tầng': Pháp luật, công nghệ và giáo dục
Bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng không thể chỉ là trách nhiệm của cha mẹ, nhà trường hay nền tảng công nghệ. Cần xây dựng hệ sinh thái toàn diện, đồng bộ, nhất quán. Trước hết, cần sớm hoàn thiện khung pháp lý quy định rõ trách nhiệm của các nền tảng trong bảo vệ người dùng chưa thành niên; nghiên cứu giải pháp công nghệ như xác minh độ tuổi, thiết lập chế độ mặc định an toàn cho tài khoản trẻ em; tăng cường cơ chế báo cáo, xử lý nhanh nội dung độc hại; hoàn thiện tiêu chuẩn kỹ thuật về bảo vệ trẻ em trên môi trường số.
Cơ chế quản lý cũng phải tính đến các “khoảng trống” dễ bị lợi dụng, hạn chế tình trạng lách luật, vượt qua rào cản kỹ thuật hoặc sử dụng tài khoản người khác để tiếp cận nội dung không phù hợp. Tuy nhiên, pháp luật chỉ tạo ra “hàng rào”. Để “lá chắn” phát huy hiệu quả, giáo dục là yếu tố quyết định.
Giáo dục và truyền thông: Chìa khóa tạo 'hệ miễn dịch số'
Trước mỗi năm học mới, tập huấn giáo viên và truyền thông tới phụ huynh cần được xem là một phần của công tác chuẩn bị. Giáo viên cần được trang bị kiến thức hướng dẫn học sinh sử dụng AI và mạng xã hội có trách nhiệm. Phụ huynh cần được hỗ trợ để hiểu rằng quản lý con trên môi trường số không chỉ là giới hạn thời gian sử dụng thiết bị, mà còn là đồng hành, trò chuyện và cùng con xây dựng “hệ miễn dịch” số.
Ở cấp độ nhà trường, kỹ năng công dân số, sử dụng AI, kiểm chứng thông tin, nhận diện lừa đảo trực tuyến và ứng xử trên môi trường mạng cần trở thành nội dung giáo dục định kỳ. Tăng cường hoạt động thể thao, nghệ thuật, đọc sách, câu lạc bộ và trải nghiệm thực tế giúp học sinh cân bằng giữa đời sống số và đời sống thực.
Báo chí, mạng xã hội, tổ chức xã hội và doanh nghiệp công nghệ cần triển khai chiến dịch truyền thông bài bản, dài hạn về an toàn số qua video, infographic, podcast, tọa đàm hay bộ tài liệu hướng dẫn. Thông tin về Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 cùng các kênh tiếp nhận phản ánh, tư vấn và hỗ trợ cần được phổ biến rộng rãi.
Tiếp cận nhân văn: Không 'cấm' hay 'thả nổi'
Chúng ta không nên tiếp cận vấn đề bằng tư duy “cấm” hay “thả nổi”. Trẻ em có quyền tiếp cận Internet, AI và thành tựu khoa học công nghệ, nhưng quyền ấy phải đi cùng môi trường đủ an toàn, nhân văn và trách nhiệm. Một xã hội văn minh không đo bằng việc trẻ em sử dụng công nghệ nhiều hay ít, mà bằng việc người lớn đã làm gì để các em được lớn lên an toàn trong kỷ nguyên số.
Trước thềm năm học mới, đó là câu hỏi mà không chỉ ngành giáo dục, mà cả gia đình, nhà trường, doanh nghiệp công nghệ và toàn xã hội đều cần cùng nhau trả lời.
Bà Đặng Việt Trinh là chuyên gia truyền thông, hoạt động trong lĩnh vực quản trị truyền thông - thương hiệu, quan hệ báo chí và xử lý khủng hoảng. Bà thường xuyên có các bài phân tích, bình luận đăng tải trên nhiều cơ quan báo chí, với mối quan tâm đặc biệt đến giáo dục, trí tuệ nhân tạo, phát triển bền vững và những chuyển động xã hội trong thời đại số.
