Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 21/7 phê duyệt một thỏa thuận trị giá hàng chục tỷ USD với Saudi Arabia, hỗ trợ quốc gia này phát triển chương trình hạt nhân. Thỏa thuận 30 năm này nhằm trao cho doanh nghiệp Mỹ vai trò cốt lõi trong việc xây dựng hạ tầng hạt nhân tại Saudi Arabia, đồng thời hạn chế sự can thiệp của đối thủ ngoại quốc, theo giới chức Mỹ chia sẻ với Wall Street Journal và New York Times.
Chi tiết thỏa thuận
Dự kiến, Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright và Bộ trưởng Năng lượng Saudi Arabia Abdulaziz bin Salman sẽ ký văn kiện ngày 22/7. Hai bên lần đầu trao đổi về thỏa thuận này trong chuyến công du của ông Wright đến Trung Đông hồi tháng 4/2025.
Điều khoản về làm giàu uranium
Một điều khoản đáng chú ý quy định Mỹ và Saudi Arabia sẽ tiến hành nghiên cứu trong 2 năm để đánh giá liệu Saudi Arabia có nên tự làm giàu uranium hay tiếp tục nhập khẩu nhiên liệu hạt nhân, đồng thời xem xét tính khả thi về mặt thương mại. Nếu nghiên cứu kết luận việc làm giàu uranium là cần thiết, các công ty Mỹ sẽ xây dựng cơ sở theo mô hình "hộp đen", trong đó Saudi Arabia không được tiếp cận công nghệ làm giàu uranium nhạy cảm. Các quan chức chính quyền ông Trump cho biết mô hình này nhằm ngăn uranium làm giàu và nhiên liệu đã qua sử dụng bị chuyển sang mục đích quân sự.
Ngược lại, nếu Mỹ phản đối việc triển khai hoạt động làm giàu uranium, Saudi Arabia sẽ không được tự thực hiện hoặc hợp tác với bất kỳ đối tác nước ngoài nào khác để làm giàu uranium trong 10 năm. Theo chính quyền ông Trump, việc Mỹ giữ vai trò trung tâm trong chương trình hạt nhân của Saudi Arabia sẽ bảo đảm hoạt động này chỉ phục vụ mục đích hòa bình.
Phản ứng của chuyên gia
Ông Robert Einhorn, cựu quan chức cấp cao lâu năm của Bộ Ngoại giao Mỹ và chuyên gia tư vấn về chống phổ biến vũ khí hạt nhân cho cả chính quyền Cộng hòa và Dân chủ, nhận định thỏa thuận có thể góp phần hồi sinh ngành công nghiệp hạt nhân Mỹ, đồng thời củng cố quan hệ giữa Mỹ và Saudi Arabia. Tuy nhiên, ông cảnh báo: "Nếu thỏa thuận không đi kèm những ràng buộc đủ chặt chẽ, đặc biệt đối với hoạt động làm giàu uranium, thì nó có thể làm gia tăng nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân tại Trung Đông và xa hơn nữa".
Lợi ích doanh nghiệp
Một trong những doanh nghiệp được đánh giá hưởng lợi lớn từ thỏa thuận là Westinghouse Electric với lò phản ứng AP1000, mỗi lò có công suất khoảng 1.100 MW, đủ cung cấp điện cho một thành phố cỡ trung hoặc một trung tâm dữ liệu AI quy mô lớn.
Tranh cãi về nguy cơ phổ biến hạt nhân
Nhiều chuyên gia phản đối cho rằng việc hỗ trợ Saudi Arabia phát triển chương trình hạt nhân, đặc biệt nếu nước này có khả năng làm giàu uranium hoặc tái chế plutonium, có thể thúc đẩy làn sóng phổ biến công nghệ hạt nhân tại Trung Đông. Khác với Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Saudi Arabia từ chối cam kết theo "tiêu chuẩn vàng", tức không tự làm giàu uranium hoặc tái chế nhiên liệu hạt nhân đã qua sử dụng.
"Saudi Arabia đi đến đâu thì UAE, Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập cũng sẽ đi theo đến đó", ông Henry Sokolski, Giám đốc Trung tâm Giáo dục Chính sách Chống phổ biến hạt nhân, nhận định.
Cơ chế thanh sát
Một điểm gây tranh cãi khác là cơ chế thanh sát. Saudi Arabia chưa ký Nghị định thư bổ sung của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), vốn cho phép các cuộc thanh sát nghiêm ngặt hơn. Chính quyền Tổng thống Trump khẳng định cơ chế giám sát riêng đối với các cơ sở do Mỹ cung cấp là đủ, song nhiều chuyên gia cho rằng điều này sẽ khó phát hiện những hoạt động hạt nhân đáng ngờ ngoài những cơ sở này.
Bối cảnh chính trị
Thỏa thuận cũng được ký trong bối cảnh Nhà Trắng tiếp tục gây sức ép buộc Iran thu hẹp chương trình hạt nhân. Các nhà phê bình cho rằng điều này đặt Washington vào thế khó khi vừa yêu cầu Tehran chấp nhận các hạn chế nghiêm ngặt, vừa hỗ trợ Riyadh phát triển chương trình điện hạt nhân dân sự. Washington bác bỏ quan điểm này, khẳng định không có mâu thuẫn nếu chương trình của Saudi Arabia được đặt dưới các cơ chế giám sát hiệu quả.
Theo Guardian, thỏa thuận dự kiến sẽ được trình quốc hội Mỹ trong vài ngày tới và gần như chắc chắn sẽ gây tranh cãi. Tuy nhiên, giới quan sát cho rằng quốc hội sẽ rất khó ngăn chặn, nếu muốn bác bỏ, cả Hạ viện và Thượng viện phải thông qua một nghị quyết chung; nếu tổng thống phủ quyết, quốc hội sẽ cần ít nhất 2/3 số phiếu ở cả hai viện để vượt quyền phủ quyết.
Trong nhiều thập kỷ, cả các chính quyền Dân chủ và Cộng hòa đều phản đối việc các quốc gia Trung Đông tự làm giàu uranium. Năm 2018, một nhóm nghị sĩ lưỡng đảng từng đề xuất mọi thỏa thuận hạt nhân với Saudi Arabia phải được quốc hội phê chuẩn. Khi đó, Thượng nghị sĩ Marco Rubio, nay là Ngoại trưởng trong chính quyền ông Trump, là một trong những người ủng hộ, nhưng dự luật cuối cùng không được đưa ra bỏ phiếu.
