Tại nhà máy sản xuất xe tải Sany ở miền Trung Trung Quốc, tiếng cánh tay robot dập và sơn vỏ xe gần như thay thế hoàn toàn tiếng trò chuyện của con người. Doanh nghiệp này đang nỗ lực tự động hóa giai đoạn lắp ráp cuối cùng bằng robot nhân hình (humanoid), nhằm đón đầu cuộc khủng hoảng thiếu hụt lao động do già hóa dân số.
Cuộc cách mạng robot quy mô lớn
Theo Liên đoàn Robot Quốc tế (IFR), trong giai đoạn 2021-2024, số lượng robot lắp đặt trong các nhà máy tại Trung Quốc tăng gấp đôi lên 2 triệu, dẫn đầu thế giới. Năm 2020, robot nội địa chỉ chiếm 30% lượng lắp đặt, nhưng đến năm 2024, tỷ lệ này đã vọt lên 57%. Tính đến năm ngoái, mật độ robot công nghiệp đạt 166 robot trên 10.000 công nhân.
“Cấu trúc nhân khẩu học của Trung Quốc đang dịch chuyển và dân số đang thu hẹp dần, đó là một thực tế không thể phủ nhận”, ông Huang Tie, Phó Tổng Giám đốc Sany Truck Manufacturing chia sẻ. “Đối với các ngành công nghiệp thâm dụng lao động, chúng tôi tin rằng việc thay thế con người bằng robot là điều tất yếu”.
Áp lực nhân khẩu học thúc đẩy tự động hóa
Lực lượng lao động từ 15-64 tuổi của Trung Quốc từng đạt đỉnh 1 tỷ người trong thập kỷ trước, nhưng dự kiến sẽ giảm xuống còn 300 triệu người vào năm 2100, theo số liệu của Liên Hợp Quốc. Sự sụt giảm này có thể cản trở tham vọng trở thành nền kinh tế lớn nhất thế giới của Bắc Kinh. Giờ đây, các máy móc tích hợp AI được xem là lối thoát duy nhất.
“Chúng ta chưa từng chứng kiến một cuộc chuyển đổi nào có tốc độ và quy mô lớn đến thế kể từ thời Cách mạng Công nghiệp”, Yuhan Zhang, nhà kinh tế trưởng về thị trường Trung Quốc tại Conference Board, nhận định. Từ kiểm định chất lượng tại nhà máy đến chuẩn bị các món ăn chuẩn sao Michelin, tất cả đều nằm trong tầm ngắm của tự động hóa.
Chiến lược quốc gia về robot nhân hình
Chủ tịch Tập Cận Bình đã thúc đẩy cuộc cách mạng robot từ năm 2014, tuyên bố: “Chúng ta không chỉ cần nâng cấp robot của mình, mà còn phải chiếm lĩnh các thị trường ở khắp mọi nơi”. Kế hoạch 5 năm mới nhất kêu gọi thúc đẩy hợp tác người-máy và ứng dụng trí tuệ hiện thân tại các vị trí thiếu hụt lao động, môi trường rủi ro cao.
Một quỹ trị giá 1.000 tỷ Nhân dân tệ (trong vòng 20 năm) đã được công bố để tài trợ cho lực lượng sản xuất mới. Các chính quyền địa phương và doanh nghiệp nhà nước được chỉ thị tích hợp AI hiện thân vào sản xuất, hậu cần, bán lẻ và y tế. Mục tiêu là lắp đặt ít nhất 10.000 robot tích hợp AI trong môi trường thương mại trong năm nay.
Thách thức từ robot nhân hình
Theo các chuyên gia kinh tế tại Morgan Stanley, robot nhân hình sẽ là động lực cốt lõi tiếp theo cho cỗ máy xuất khẩu của Trung Quốc trong 5-10 năm tới, tương tự sự phát triển của xe điện cách đây một thập kỷ. Trung Quốc chiếm 90% trong số 13.000-16.000 robot nhân hình xuất xưởng toàn cầu năm ngoái. Doanh số nội địa dự kiến tăng hơn gấp đôi lên 50.000 đơn vị trong năm nay.
Tuy nhiên, Eric Guo, CEO của AI² Robotics (Thâm Quyến), cho biết robot dạng người chưa xuất sắc trong các tác vụ quá dễ hoặc quá khó. Cấu trúc khớp, bàn tay phức tạp và phần mềm AI đắt đỏ khiến chúng không phù hợp với công việc đơn giản, lặp đi lặp lại. Ngược lại, môi trường hỗn loạn như căn hộ gia đình là quá khó với chúng hiện tại.
Tác động đến thị trường lao động
Trung Quốc đang đối mặt với tỷ lệ thất nghiệp thanh niên cao và lực lượng lao động tự do khoảng 320 triệu người. Nếu đẩy nhanh tốc độ ứng dụng AI quá mức, Bắc Kinh có nguy cơ đẩy cả nhóm lao động có học vấn cao và lao động nhập cư tay nghề thấp vào tình trạng không có việc làm ổn định.
“Nhiều sinh viên tốt nghiệp đại học nhưng có nguy cơ ra trường là thất nghiệp. Đây chính là nhóm nhân khẩu học mà chính phủ cực kỳ lo ngại”, Minxin Pei, giáo sư chính trị học tại Đại học Claremont McKenna, nhận định.
Cân bằng giữa tự động hóa và an sinh xã hội
Hội đồng Nhà nước Trung Quốc đã kêu gọi hoàn thiện hệ thống cảnh báo sớm và xử lý rủi ro việc làm liên quan đến AI, đồng thời tăng cường phối hợp ứng phó với rủi ro trong quan hệ lao động. Giới học thuật cho rằng sự chuyển dịch sang AI đang tái cân bằng thu nhập có lợi cho giới chủ, gây bất lợi cho người lao động.
Qiu Xincheng, chuyên gia kinh tế tại Đại học Bắc Kinh, cho biết tỷ trọng thu nhập quốc gia phân phối cho người lao động thường chiếm 2/3, nhưng AI và tự động hóa sắp thay đổi quy luật đó. Các học giả khuyến nghị giảm thuế thu nhập cá nhân, tăng thuế doanh nghiệp và áp thuế robot, đồng thời tăng cường đào tạo lại kỹ năng và cải cách an sinh xã hội.
“Khi động cơ hơi nước xuất hiện, điều đầu tiên người ta thấy là thất nghiệp của thợ thủ công. Lúc đó, rất khó hình dung ra đường sắt, nhà máy hiện đại, ngành tài chính và tầng lớp trung lưu mới”, ông Qiu đúc kết.
