Với hơn 5.100 loài thực vật làm thuốc cùng nhiều loài động vật, tảo biển và khoáng vật được sử dụng trong y học cổ truyền (YHCT), Việt Nam sở hữu một trong những kho tàng dược liệu phong phú nhất thế giới. Tuy nhiên, phần lớn dược liệu vẫn được xuất khẩu thô hoặc sơ chế, trong khi các sản phẩm giá trị cao như thuốc, hoạt chất chiết xuất, thực phẩm bảo vệ sức khỏe hay mỹ phẩm còn rất hạn chế. Điều này khiến 'mỏ vàng xanh' chưa thể trở thành ngành kinh tế tỉ USD như kỳ vọng.
Thiếu nghiên cứu sâu, khó nâng giá trị dược liệu
Theo ước tính của Viện Dược liệu (Bộ Y tế), Việt Nam hiện phải nhập khẩu khoảng 80–85% nhu cầu dược liệu và nguyên liệu làm thuốc, chủ yếu từ Trung Quốc. Các chuyên gia nhận định đây là nghịch lý 'xuất thô – nhập tinh', khi phần giá trị lớn nhất nằm ở nghiên cứu, công nghệ chế biến sâu và xây dựng thương hiệu.
PGS-TS Đỗ Thị Hà, Phó viện trưởng Viện Dược liệu Việt Nam, cho biết: “Nước ta có nhiều loài dược liệu đặc hữu với giá trị riêng biệt, nhưng số lượng nghiên cứu về hoạt chất, cơ chế tác dụng và bằng chứng lâm sàng của nhiều cây thuốc vẫn còn hạn chế”. Bà Hà nhấn mạnh: “Khoảng trống lớn hiện nay là công nghệ chế biến sâu, tiêu chuẩn hóa sản phẩm và xây dựng thương hiệu. Bên cạnh đó, vùng nguyên liệu còn phân tán, thiếu liên kết và chưa hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc”. Theo bà, muốn phát triển ngành dược liệu bền vững cần hình thành chuỗi liên kết từ nghiên cứu, sản xuất nguyên liệu đến chế biến và thương mại hóa sản phẩm.
Bảo tồn nguồn gen và chuẩn hóa dược liệu
Bác sĩ chuyên khoa II Đỗ Tân Khoa, Giám đốc Bệnh viện Y học cổ truyền TP.HCM, chỉ ra một nút thắt lớn khác là bảo tồn nguồn gen và chuẩn hóa dược liệu. Dẫn ví dụ về cây đau xương ở vùng Bảy Núi (An Giang), ông Khoa cho biết cùng một loài cây có thể tồn tại nhiều nguồn gen khác nhau theo từng khu vực. “Nếu không có hệ thống phân tích, số hóa và lưu trữ nguồn gen, rất khó kiểm soát chất lượng và phân biệt thật – giả đối với các dược liệu quý”. Ông đề xuất xây dựng “ngân hàng gen dược liệu” dưới dạng dữ liệu số để bảo tồn giống chuẩn, phục vụ nghiên cứu và phát triển sản phẩm.
Cây thuốc dưới tán rừng: hướng đi kinh tế xanh
Không chỉ là nguồn nguyên liệu cho ngành y dược, dược liệu còn mở ra hướng phát triển kinh tế xanh tại nhiều vùng miền núi. Từ Tây Bắc đến miền Trung, Tây Nguyên, nhiều mô hình trồng dược liệu dưới tán rừng như tam thất, đương quy, cát cánh, hà thủ ô, thất diệp nhất chi hoa… đang giúp người dân tăng thu nhập và góp phần bảo vệ hệ sinh thái. Tại Lai Châu, sâm Lai Châu – loài dược liệu đặc hữu – đang tạo ra sự thay đổi trong nhận thức của người dân về giá trị của rừng. Loài cây này chỉ phát triển tốt ở những khu vực có độ cao, độ ẩm và hệ sinh thái rừng phù hợp.
Theo TS Phạm Quang Tuyến, Viện Khoa học lâm nghiệp Việt Nam, trước đây nhiều người dân xem rừng là nơi khai thác tài nguyên; nhưng khi cây dược liệu mang lại giá trị kinh tế, họ bắt đầu trở thành những người bảo vệ rừng. “Rừng không chỉ để giữ nước hay giữ đất. Rừng còn có thể tạo sinh kế bền vững thông qua các loài dược liệu như sâm Lai Châu, tam thất hoang, thất diệp nhất chi hoa và nhiều cây thuốc bản địa khác. Khi người dân sống được nhờ rừng, họ sẽ trở thành những người bảo vệ rừng tốt nhất”, ông Tuyến chia sẻ.
BS Đỗ Tân Khoa nhấn mạnh: “Việt Nam cần một chương trình quốc gia tổng thể về dược liệu, trong đó bao gồm bảo tồn nguồn gen, quy hoạch vùng trồng, phát triển chuỗi cung ứng, ứng dụng công nghệ số, đào tạo nhân lực và thương mại hóa sản phẩm”. Ông cho rằng nếu không có chiến lược dài hạn, Việt Nam có nguy cơ bỏ lỡ lợi thế lớn từ kho tàng dược liệu phong phú và tri thức y học cổ truyền đã được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Ba trụ cột phát triển bền vững
PGS-TS Đỗ Thị Hà khẳng định: “Muốn phát triển bền vững, ngành dược liệu cần được xây dựng trên 3 trụ cột: bảo tồn và phát triển nguồn gen, vùng trồng đạt tiêu chuẩn GACP-WHO, và công nghệ chế biến – chiết xuất hiện đại gắn với tiêu chuẩn hóa và minh chứng về dược lý và độ an toàn để nâng cao chất lượng sản phẩm”. Trong bối cảnh già hóa dân số, nhu cầu chăm sóc sức khỏe tự nhiên ngày càng tăng và áp lực bảo vệ môi trường ngày càng lớn, phát triển dược liệu dưới tán rừng đang mở ra hướng đi nhiều triển vọng. Bảo tồn và phát triển không phải là hai mục tiêu đối lập; khi người dân có thể sống tốt nhờ rừng, họ sẽ là lực lượng quan trọng nhất để gìn giữ những cánh rừng và đánh thức giá trị của kho báu dược liệu Việt Nam.
