Anh Vương Quang, 40 tuổi, người Trung Quốc, làm việc văn phòng ít vận động nên chọn dùng dầu cá bổ sung omega-3 với hy vọng cải thiện chỉ số mỡ máu và tim mạch. Tuy nhiên, trong lần khám sức khỏe định kỳ gần đây, lượng mỡ máu không giảm mà còn tăng thêm 2,3 kg, chỉ số triglyceride chạm ngưỡng nguy hiểm. Bác sĩ rất ngạc nhiên khi biết thói quen bổ sung thực phẩm chức năng của anh.
Dầu cá không phải “thần dược” cho mọi người
Theo bác sĩ, dầu cá được nhiều người trung niên xem như thực phẩm bổ sung cần có trong nhà. Omega-3 thường được cho là tốt cho tim mạch, giảm mỡ máu và bảo vệ mạch máu. Tuy nhiên, lợi ích của omega-3 không đồng nghĩa với việc ai cũng nên uống dầu cá mỗi ngày, và không phải cứ uống là mỡ máu sẽ giảm. Các nghiên cứu cho thấy omega-3 liều cao (2–4 g/ngày) có thể giảm triglyceride 20–50%, nhưng liệu pháp này dành cho bệnh nhân tăng triglyceride máu, không dùng đại trà cho người khỏe mạnh với kỳ vọng phòng bệnh. Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ chỉ ra rằng người mắc bệnh tim mạch có thể hưởng lợi từ omega-3 dưới hướng dẫn của bác sĩ. Ngược lại, với người khỏe mạnh, chưa đủ bằng chứng khẳng định uống nhiều dầu cá ngăn ngừa đau tim hay đột quỵ.
Vì sao nhiều người uống dầu cá lâu dài nhưng không cải thiện mỡ máu?
Một nguyên nhân lớn là người dùng hiểu sai về liều lượng và bối cảnh sử dụng. Phần lớn nghiên cứu tích cực sử dụng chế phẩm dầu cá theo đơn bác sĩ, có thành phần, độ tinh khiết và liều lượng kiểm soát chặt chẽ, và thường dùng như một phần trong phác đồ điều trị tổng thể bao gồm ăn uống điều độ, tập luyện và theo dõi y khoa. Trong khi đó, đa số thực phẩm chức năng dầu cá bán trên thị trường chỉ chứa khoảng 300–600 mg EPA+DHA mỗi viên. Nếu uống 2 viên mỗi ngày, nhiều người vẫn chưa đạt mức liều từng dùng trong nghiên cứu giảm triglyceride. Nói cách khác, nhiều người bổ sung chưa đủ để tạo hiệu quả điều trị rõ rệt, nhưng vẫn nạp thêm năng lượng mỗi ngày. Nếu kèm chế độ ăn nhiều đồ chiên rán, ăn khuya, uống rượu bia hoặc ngồi nhiều, kết quả thường không như mong đợi.
Không giảm mỡ máu, thậm chí có thể tăng cân âm thầm
Dầu cá về bản chất vẫn là chất béo. Mỗi gam chất béo cung cấp khoảng 9 kilocalories. Nếu uống dầu cá lâu dài nhưng không cắt giảm dầu mỡ trong bữa ăn hàng ngày, tổng năng lượng nạp vào sẽ tăng. Sự thay đổi này có thể không rõ rệt trong vài tuần, nhưng sau nhiều tháng hoặc một năm, cân nặng có thể tăng âm thầm. Bác sĩ cảnh báo, nếu duy trì thói quen ăn nhiều dầu mỡ, ăn vặt đêm khuya và không tập thể dục, thì kỳ vọng chỉ với 2 viên dầu cá mỗi ngày có thể bù lại lối sống thiếu lành mạnh là không thực tế. Không chỉ triglyceride khó giảm, một số nghiên cứu cho thấy bổ sung dầu cá liều thấp mà không kiểm soát chế độ ăn có tác dụng rất hạn chế đối với cholesterol toàn phần và LDL-C. Ở một số người, LDL-C còn có thể tăng nhẹ.
Dầu cá không hoàn toàn vô hại
Một số người có thể bị trào ngược axit, ợ hơi mùi tanh, đầy bụng hoặc tiêu chảy sau khi dùng dầu cá. Với người đang uống thuốc chống đông máu như aspirin hoặc warfarin, dùng dầu cá liều cao có thể tăng nguy cơ chảy máu, chẳng hạn chảy máu nướu hoặc chảy máu cam kéo dài. Đó là lý do bác sĩ khuyến cáo không nên tự xem dầu cá như một loại “thuốc tim mạch” để uống lâu dài mà không có tư vấn chuyên môn, đặc biệt ở người có bệnh nền hoặc đang dùng nhiều loại thuốc. Người chuẩn bị phẫu thuật cũng cần thông báo với bác sĩ nếu đang dùng dầu cá.
Khi nào nên bổ sung dầu cá?
Các bác sĩ nhấn mạnh: đừng đặt toàn bộ hy vọng vào một viên dầu cá. Dầu cá không phải chất độc, nhưng cũng không phải thuốc thần kỳ. Điều quyết định mức mỡ máu về lâu dài vẫn là chế độ ăn, mức độ vận động, giấc ngủ và kiểm soát cân nặng. Nếu lối sống không thay đổi, hiệu quả của thực phẩm bổ sung thường rất hạn chế. Với nhiều người, việc bỏ thức khuya, giảm đồ ăn nhanh, bớt món chiên rán và vận động mỗi ngày còn quan trọng hơn nhiều so với thêm một lọ dầu cá vào tủ thuốc. Việc có nên dùng dầu cá hay không, và dùng với liều bao nhiêu, nên được quyết định sau khi kiểm tra mỡ máu và có đánh giá của bác sĩ. Nếu khám sức khỏe cho thấy triglyceride tăng rõ rệt (từ 2,3 mmol/L trở lên), hoặc người bệnh đã được chẩn đoán mắc bệnh tim mạch như bệnh mạch vành, nhồi máu não, bác sĩ có thể cân nhắc chỉ định omega-3 theo toa như một phần của phác đồ điều trị. Khi đó, liều dùng sẽ được tính toán dựa trên chỉ số mỡ máu, cân nặng, chức năng gan và các loại thuốc đang sử dụng. Điều quan trọng là phải hiểu: dầu cá, nếu có vai trò, cũng chỉ là một phần hỗ trợ trong chiến lược điều trị tổng thể, chứ không thể thay thế ăn uống điều độ và vận động.
Theo Aboluowang - Minh Ánh
