Di sản 130 năm: Trại ngựa Suối Dầu và hành trình sản xuất huyết thanh cứu người
Những ngày cuối năm âm lịch, không khí se lạnh và mưa phùn bao trùm xã Suối Dầu, tỉnh Khánh Hòa. Tại đây, trang trại ngựa thuộc Viện Vắc xin và sinh phẩm y tế vẫn hoạt động nhộn nhịp với 395 con ngựa được chăm sóc chu đáo, bộ lông bóng mượt dưới ánh đèn ấm áp. Đây không chỉ là một cơ sở chăn nuôi thông thường mà còn là di sản y học quý giá, được bác sĩ Alexandre Yersin thành lập từ năm 1896, tròn 130 năm trước.
Sứ mệnh cứu người từ thế kỷ 19
Bà Lê Thu Hà, Phó trưởng Trại chăn nuôi Suối Dầu, chia sẻ: "Trang trại này được bác sĩ Alexandre Yersin thành lập từ năm 1896, đến nay đúng 130 năm. Trải qua hơn một thế kỷ với bao thăng trầm lịch sử, chúng tôi vẫn duy trì sứ mệnh ban đầu: nuôi ngựa để sản xuất huyết thanh cứu người." Trang trại trải rộng trên diện tích 111,9 ha, là cơ sở duy nhất tại Việt Nam sản xuất huyết thanh từ máu ngựa, cung cấp ba nhóm chính: SAT (phòng uốn ván), SAR (phòng bệnh dại), và các loại kháng nọc độc rắn như rắn hổ mang, rắn cạp nia, rắn lục đuôi đỏ, chàm quạp.
Mỗi năm, trại sản xuất khoảng 10.000 - 12.000 lít huyết thanh thô, đáp ứng nhu cầu điều trị cấp cứu cho hàng ngàn bệnh nhân trên cả nước. Bác sĩ Yersin, người phát hiện vi khuẩn gây bệnh dịch hạch năm 1894, đã chọn Nha Trang làm nơi an cư và cống hiến cả cuộc đời cho y học Việt Nam. Ông tiên phong nghiên cứu sản xuất huyết thanh từ máu ngựa, một phương pháp cách mạng thời bấy giờ, và nhiều kỹ thuật ông đặt nền móng vẫn được áp dụng đến ngày nay.
Quy trình chăm sóc và khai thác nghiêm ngặt
Để duy trì đàn ngựa khỏe mạnh, mỗi năm trang trại nhập khoảng 100 con mới với tiêu chuẩn khắt khe: độ tuổi từ 4 - 7, trọng lượng khoảng 220 kg, lông bóng mượt, không dị tật, không mắc bệnh. Bà Hà giải thích: "Chúng tôi chọn lựa ngựa rất kỹ. Ngoài đạt các chỉ số về hình thể và sức khỏe, ngựa phải có các chỉ số hồng cầu, bạch cầu đạt chuẩn." Sau khi nhập về, ngựa được nuôi cách ly 3 tuần trong khu riêng biệt để làm quen môi trường và theo dõi sức khỏe, sau 3 tháng kiểm tra mới tham gia sản xuất.
Một năm, mỗi con ngựa khai thác huyết thanh được 9 chu kỳ, mỗi lần lấy máu tương đương 1,5% trọng lượng cơ thể, tỷ lệ an toàn không ảnh hưởng sức khỏe. Sau mỗi chu kỳ, ngựa được chăm sóc và bổ sung dinh dưỡng đặc biệt để hồi phục. Quy trình sản xuất đòi hỏi sự hy sinh: để tạo huyết thanh kháng uốn ván, kháng nguyên độc tố được tiêm vào cơ thể ngựa, kích thích sản sinh kháng thể. Tương tự với huyết thanh kháng dại và kháng nọc rắn, ngựa liên tục hứng chịu các liều kháng nguyên.
Quản lý đàn ngựa và tình cảm đặc biệt
Trang trại ưu tiên nhập ngựa cái, hạn chế ngựa đực với tỷ lệ chỉ khoảng 1/3 đàn. Bà Hà cho biết: "Về mặt khoa học, cả ngựa đực và ngựa cái đều cho chất lượng huyết thanh tương đương. Nhưng chúng tôi ưu tiên ngựa cái vì dễ quản lý hơn, ngựa đực dễ gây tranh giành, tạo bầu không khí căng thẳng." Khẩu phần ăn hằng ngày gồm cỏ xanh và thức ăn hỗn hợp giàu dinh dưỡng, với 23 - 25 ha cỏ Para được trồng để cung cấp quanh năm.
Vào ngày nắng ráo, ngựa được thả ra bãi 2 - 3 tiếng buổi sáng để vận động; trời mưa hoặc nắng gắt thì giữ trong chuồng để tránh bệnh ngoài da. Buổi chiều, công nhân tắm rửa, chải lông, kiểm tra móng định kỳ. Anh Nguyễn Long Hồ, công nhân hơn 30 năm kinh nghiệm, chia sẻ: "Tôi chỉ cần nhìn là biết ngay con ngựa nào khỏe, con nào cần chăm sóc thêm. Đôi khi đi ngang qua chuồng, chỉ cần nhìn thấy bóng dáng, tôi biết đó là con số mấy." Đến giờ về chuồng, ngựa tự giác chạy vào đúng chỗ dù các dãy chuồng thiết kế giống hệt.
Cống hiến thầm lặng và tiếp nối di sản
Trung bình một con ngựa cống hiến khoảng 5 năm tại trại, với khả năng sản xuất huyết thanh tốt nhất trong 3 - 5 năm đầu. Những người làm việc lâu năm nhớ mãi hình ảnh ngựa buồn rười rượi khi đến kỳ lấy máu, nên trại đã bố trí chúng vào chung một dãy chuồng để có bạn bè bên cạnh. Anh Trương Minh Thế, gần 30 năm gắn bó, tâm sự: "Nhìn chúng chạy tung tăng ngoài bãi cỏ những ngày nắng đẹp, tôi thấy vui. Ngựa cũng có tình cảm, chúng nhớ người chăm sóc mình."
Với gần 400 con ngựa được chăm sóc chu đáo, Trại chăn nuôi Suối Dầu không chỉ là cơ sở chăn nuôi mà còn được ví như di sản y học quý giá. Đàn ngựa nơi đây vẫn âm thầm cống hiến, tiếp nối sứ mệnh mà bác sĩ Yersin đã đặt nền móng từ 130 năm trước - mang sự sống đến cho hàng ngàn bệnh nhân mỗi năm, minh chứng cho tầm nhìn xa trông rộng và lòng nhân đạo trong y học.
