Tại hội nghị khoa học kỹ thuật Bệnh viện Ung bướu TP.HCM năm 2026 diễn ra ngày 15.5, TS-BS Diệp Bảo Tuấn, Giám đốc bệnh viện, đã đặt vấn đề về tầm soát ung thư trong thời đại mới và việc áp dụng mô hình Ningen Dock của Nhật Bản.
Ung thư từ vị trí thứ hai nhảy lên đứng đầu về tử vong
Theo TS-BS Diệp Bảo Tuấn, Việt Nam hiện có hơn 100 triệu dân, tuổi thọ trung bình đạt 73,3 tuổi, tăng 1,8 năm so với năm 2000. Chi phí y tế chiếm gần 5% GDP, và Việt Nam được xếp vào nhóm quốc gia thu nhập trung bình thấp. Hiện nay, Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số, với khoảng 11% dân số trên 60 tuổi.
Về gánh nặng ung thư, số liệu năm 2025 cho thấy mỗi năm có khoảng 180.000 ca mắc mới và 120.000 ca tử vong. Hiện có hơn 400.000 bệnh nhân ung thư trong vòng 5 năm tích lũy. Trước đây, ung thư là nguyên nhân tử vong thứ hai tại Việt Nam. Một nghiên cứu từ năm 2016 chỉ ra rằng 50-80% bệnh nhân đến khám ở giai đoạn 3-4, tức rất muộn. Câu hỏi đặt ra là làm sao giảm tỷ lệ này?
Về cơ cấu bệnh theo giới, nam giới thường gặp ung thư gan, phổi, dạ dày; nữ giới là ung thư vú, phổi, trực tràng. Tỷ lệ tử vong ở nam cao hơn nữ.
“Tuy nhiên, sau đại dịch Covid-19, bức tranh toàn cầu thay đổi. Ung thư hiện là nguyên nhân tử vong hàng đầu, vượt qua bệnh tim mạch. Mỗi ngày thế giới có hơn 26.000 người tử vong vì ung thư, trong khi bệnh tim mạch khoảng 25.840 trường hợp. Nhìn chung, nhóm bệnh không lây nhiễm chiếm khoảng 70% tử vong toàn cầu, trong đó ung thư đứng đầu”, TS-BS Diệp Bảo Tuấn chia sẻ.
Nghiên cứu mô hình Ningen Dock Nhật Bản
TS-BS Diệp Bảo Tuấn thông tin, ở châu Âu, các chuyên gia cho rằng việc cải thiện kết cục ung thư hoàn toàn khả thi nếu tập trung vào ba hướng: phòng ngừa qua thay đổi lối sống, tầm soát phát hiện sớm và cải thiện điều trị bằng các phác đồ mới. Trong đó, tầm soát sớm được xem là yếu tố then chốt nhằm giảm bệnh nhân phát hiện giai đoạn muộn, từ đó giảm chi phí điều trị và tử vong.
“Trong những năm qua, chúng tôi tham gia đoàn nghiên cứu tầm soát sức khỏe, tầm soát ung thư theo mô hình Ningen Dock Nhật Bản. Mô hình này ra đời từ năm 1954, cách đây hơn 70 năm, trong bối cảnh thế giới chủ yếu tập trung điều trị bệnh, trong khi Nhật Bản chuyển sang tư duy phòng bệnh”, Giám đốc Bệnh viện Ung bướu TP.HCM nói.
Theo ông, triết lý của mô hình Ningen Dock Nhật Bản là giống như con tàu định kỳ phải vào bảo dưỡng dù không hỏng, con người cũng cần khám sức khỏe định kỳ để phát hiện bệnh sớm. Hiện nay tại Nhật có hơn 1.700 cơ sở, thu hút khoảng hơn 3,7 triệu lượt người khám sức khỏe định kỳ mỗi năm.
Số liệu từ tháng 4.2016 đến tháng 3.2018 cho thấy hiệu quả tầm soát ung thư tại Nhật Bản rất rõ rệt. Tỷ lệ phát hiện ung thư đại trực tràng đạt 13,7/1.000 người khám, ung thư vú là 13,3/1.000 người khám. Đây là những con số rất cao, cho thấy vai trò quan trọng của tầm soát. Nếu không thực hiện tầm soát, những ca bệnh này sẽ chỉ được phát hiện ở giai đoạn muộn, dẫn đến điều trị khó khăn và chi phí cao.
“Chúng tôi đề xuất mô hình áp dụng tại Việt Nam theo hướng phát hiện ung thư khi chưa có triệu chứng lâm sàng, tập trung nhóm nguy cơ cao, gắn với lối sống và dữ liệu sức khỏe. Hiện nay, các địa phương đã triển khai hồ sơ sức khỏe điện tử, đây là nền tảng quan trọng để phát triển tầm soát toàn diện”, TS-BS Diệp Bảo Tuấn cho biết.
Tuy nhiên, theo ông, việc triển khai còn nhiều thách thức như nhân lực, hạ tầng công nghệ, tài chính và tích hợp dữ liệu bệnh không lây nhiễm vào y tế cơ sở. Dù vậy, Việt Nam đang có thuận lợi khi chính sách hiện nay đều hướng đến khám sức khỏe định kỳ và tầm soát sớm, thậm chí miễn phí cho người dân.
Về mặt kỹ thuật, cần phân biệt rõ giữa tầm soát đại trà và tầm soát chuyên sâu. Song song đó, trí tuệ nhân tạo (AI) đang được ứng dụng mạnh mẽ trong phân tích hình ảnh y khoa như CT-Scanner, nội soi tiêu hóa… giúp hỗ trợ bác sĩ phát hiện nhanh hơn, chính xác hơn, giảm sai sót và tăng hiệu quả chẩn đoán.
Ung thư là gánh nặng hàng đầu trong nhóm bệnh không lây nhiễm
TS-BS Diệp Bảo Tuấn kết luận ung thư hiện vẫn là gánh nặng hàng đầu trong nhóm bệnh không lây nhiễm. Xu hướng hiện nay là chuyển từ điều trị sang phòng bệnh, lấy tầm soát sớm làm trọng tâm, kết hợp mô hình tầm soát cơ bản toàn diện cho cộng đồng và tầm soát chuyên sâu theo nguy cơ. Đồng thời, nhiều nghiên cứu và ứng dụng công nghệ mới đang mở ra tiềm năng lớn cho việc nâng cao hiệu quả tầm soát ung thư trong tương lai.
