Người Việt hiện tiêu thụ trung bình trên 9 g muối mỗi ngày, gần gấp đôi khuyến nghị của WHO; hơn 60% dân số không ăn đủ 400 g rau, quả mỗi ngày và trên 30% người trưởng thành không đạt mức hoạt động thể lực khuyến nghị. Đây là những nguyên nhân quan trọng khiến gánh nặng bệnh không lây nhiễm tiếp tục gia tăng, theo PGS.TS Trần Thanh Dương, Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia.
Gánh nặng dinh dưỡng ba tầng
Tại hội thảo "Vai trò dinh dưỡng từ đậu nành và các loại hạt đối với sức khỏe và phòng chống bệnh không lây nhiễm" sáng 26/6, PGS Trần Thanh Dương cho biết bức tranh dinh dưỡng của Việt Nam hiện nay là sự chồng lấn của nhiều thách thức, bao gồm suy dinh dưỡng, thiếu vi chất và thừa cân béo phì.
Suy dinh dưỡng vẫn còn ở vùng cao
Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu trong giảm suy dinh dưỡng trẻ em. Tỷ lệ thấp còi ở trẻ dưới 5 tuổi giảm từ 56,5% năm 1990 xuống 19,6% năm 2020 và khoảng 14,8% năm 2025. Tuy nhiên, con số này vẫn cần giảm xuống dưới 10% theo khuyến nghị của WHO. Sự chênh lệch giữa các vùng miền và dân tộc còn lớn: trẻ em dân tộc Mông có tỷ lệ thấp còi cao nhất 57,8%, trong khi dân tộc Kinh chỉ 20,9%.
Thiếu vi chất vẫn là vấn đề sức khỏe cộng đồng
Tỷ lệ thiếu vitamin A tiền lâm sàng ở trẻ dưới 5 tuổi là 9,5%, ở phụ nữ sau sinh là 18,3%. Thiếu máu ảnh hưởng đến 19,6% trẻ dưới 5 tuổi, 25,6% phụ nữ mang thai (riêng miền núi lên tới 39%) và 16,2% phụ nữ 15-49 tuổi.
Béo phì tăng nhanh tại đô thị
Tỷ lệ thừa cân, béo phì ở người trưởng thành 20-45 tuổi đạt 19,6% năm 2020, tăng khoảng 1,6 lần trong một thập kỷ. Khu vực thành thị cao hơn nông thôn (22,8% so với 18%). Điều này kéo theo gánh nặng bệnh mạn tính: khoảng 12 triệu người mắc tăng huyết áp; tỷ lệ đái tháo đường ở người trưởng thành tăng từ 4,1% (2011) lên 7,1% (2021); hội chứng chuyển hóa ảnh hưởng tới 21,8% người trưởng thành; gần một nửa dân số trưởng thành bị rối loạn lipid máu.
Thói quen ăn uống: 'kẻ thù' thầm lặng
Thực trạng này phản ánh qua thói quen ăn uống chuộng vị đậm đà: chấm ngập thức ăn vào nước mắm, dùng nhiều gia vị mặn khi kho nấu, ăn nhiều dưa cà muối, cá khô, thịt muối. Việc lạm dụng đồ ăn nhanh, nước ngọt công nghiệp và tâm lý "ngại ăn rau" của thế hệ trẻ đang âm thầm nuôi dưỡng các bệnh mạn tính.
Chế độ ăn giàu thực vật giúp giảm nguy cơ bệnh
PGS.TS Trương Tuyết Mai, Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia, cho biết các nghiên cứu cho thấy nếu mỗi ngày tiêu thụ 400-800 g rau, củ, quả, kết hợp ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu, giảm thực phẩm chế biến sẵn, nguy cơ mắc bệnh tim mạch có thể giảm 20-30%, nguy cơ đột quỵ giảm 19-30%, và giảm 23% nguy cơ mắc đái tháo đường type 2. Chế độ ăn giàu thực vật cũng giúp kiểm soát huyết áp.
Năm 2026, Viện Dinh dưỡng Quốc gia công bố Nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị cho người Việt Nam và ban hành Tháp dinh dưỡng cho từng nhóm đối tượng, làm cơ sở hướng dẫn xây dựng chế độ ăn hợp lý. PGS Dương nhấn mạnh: "Người Việt hiện tiêu thụ trung bình trên 9 g muối mỗi ngày, gần gấp đôi khuyến nghị của WHO; hơn 60% dân số không ăn đủ 400 g rau, quả mỗi ngày và trên 30% người trưởng thành không đạt mức hoạt động thể lực khuyến nghị. Đây là những nguyên nhân quan trọng khiến gánh nặng bệnh không lây nhiễm tiếp tục gia tăng."
Việc thay đổi từ tư duy "ăn ngon, ăn nhiều thịt" sang chế độ dinh dưỡng xanh, cân đối được xem là chìa khóa bảo vệ sức khỏe bền vững cho mỗi gia đình.
