Thạc sĩ, bác sĩ Trịnh Hồng Sơn, Giám đốc Trung tâm Giáo dục truyền thông dinh dưỡng (Viện Dinh dưỡng), cho biết vi chất dinh dưỡng bao gồm các vitamin như A, B, C, D, E và các chất khoáng như sắt, kẽm, i-ốt, canxi, magiê. Dù cơ thể chỉ cần một lượng rất nhỏ, nhưng các vi chất này đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc sản xuất enzyme, hormone và các chất cần thiết cho sự tăng trưởng và phát triển bình thường. Chúng giúp tăng cường sức đề kháng, phát triển tầm vóc, trí tuệ và nâng cao sức khỏe toàn diện.
Tác hại của thiếu vi chất dinh dưỡng
Thiếu vi chất dinh dưỡng gây ảnh hưởng lớn đến sức khỏe. Ở trẻ nhỏ, thiếu sắt, kẽm và vitamin A làm suy giảm hệ miễn dịch, chậm phát triển, giảm khả năng tập trung và gây khó khăn trong học tập. Đối với phụ nữ mang thai, thiếu sắt, kẽm và axit folic làm tăng nguy cơ suy giảm miễn dịch ở mẹ, khiến thai nhi chậm phát triển và giảm năng suất lao động.
Tại Việt Nam, tỷ lệ thiếu máu ở trẻ em từ 6 đến 59 tháng tuổi là 18,1%, ở phụ nữ có thai là 25,4% và phụ nữ tuổi sinh đẻ là 16,2%. Tỷ lệ thiếu vitamin A tiền lâm sàng ở trẻ từ 6 đến 59 tháng tuổi là 8,9%, riêng vùng Trung du và miền núi phía Bắc lên tới 13,4%. Tỷ lệ vitamin A trong sữa mẹ thấp ở bà mẹ cho con bú là 16,7%. Tình trạng thiếu i-ốt cũng còn xảy ra ở nhiều nơi.
Giải pháp phòng chống thiếu vi chất
Phòng, chống thiếu vi chất dinh dưỡng là nhiệm vụ cần thực hiện thường xuyên, liên tục với sự phối hợp của ngành y tế, chính quyền địa phương, nhà trường, gia đình và cộng đồng. Viện Dinh dưỡng khuyến nghị các gia đình đưa trẻ trong độ tuổi đi uống vitamin A theo hướng dẫn của trạm y tế xã, phường; đồng thời duy trì chế độ ăn đa dạng, hợp lý, sử dụng thực phẩm giàu vi chất dinh dưỡng và thực hiện chăm sóc dinh dưỡng đúng cách.
Bảy hướng dẫn thực hành dinh dưỡng
Viện Dinh dưỡng đã đưa ra bảy hướng dẫn thực hành dinh dưỡng như sau:
- Ăn đủ, đa dạng và phối hợp các nhóm thực phẩm: Tăng cường rau, củ, quả và các thực phẩm giàu vi chất dinh dưỡng. Không có một loại thực phẩm đơn lẻ nào cung cấp đầy đủ các chất dinh dưỡng cần thiết. Rau, củ, quả chín là nguồn cung cấp vitamin C, beta caroten, kali, chất xơ và chất chống oxy hóa, giúp duy trì hệ tiêu hóa khỏe mạnh và phòng ngừa bệnh không lây nhiễm.
- Cho trẻ bú sớm trong vòng một giờ đầu sau sinh: Nuôi trẻ hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu và tiếp tục cho trẻ bú mẹ đến 24 tháng tuổi hoặc lâu hơn, kết hợp với chế độ ăn bổ sung hợp lý. Sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng tối ưu cho sự phát triển của trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.
- Cho trẻ ăn bổ sung từ khi tròn 6 tháng tuổi: Khi trẻ được 6 tháng tuổi (180 ngày), nhu cầu năng lượng tăng cao, trẻ cần được ăn các thức ăn khác ngoài sữa mẹ. Sữa mẹ vẫn tiếp tục cung cấp năng lượng và chất dinh dưỡng quan trọng cho đến khi trẻ 24 tháng tuổi hoặc lâu hơn.
- Tẩy giun định kỳ cho trẻ từ 24 tháng tuổi: Trẻ cần được tẩy giun 2 lần mỗi năm; thực hiện vệ sinh cá nhân, vệ sinh ăn uống và vệ sinh môi trường để phòng chống nhiễm giun sán. Nhiễm giun sán đường ruột là nguyên nhân hàng đầu gây suy dinh dưỡng, còi cọc và thiếu máu thiếu sắt ở trẻ em.
- Phụ nữ tuổi sinh đẻ và phụ nữ có thai uống đầy đủ viên sắt, axit folic hoặc viên đa vi chất: Trong thời kỳ mang thai, nhu cầu về các chất tạo máu và vi chất dinh dưỡng, đặc biệt là sắt và axit folic, tăng lên rõ rệt để đáp ứng sự phát triển của thai nhi và gia tăng thể tích tuần hoàn của mẹ. Bổ sung các chất này đóng vai trò quyết định đến sức khỏe của cả mẹ và thai nhi.
- Người cao tuổi duy trì chế độ ăn và hoạt động thể lực hợp lý: Ưu tiên thực phẩm giàu đạm chất lượng cao (thịt, cá, trứng, sữa, đậu đỗ) và giàu vi chất dinh dưỡng (canxi, vitamin D, vitamin B12) để tăng cường sức khỏe và phòng ngừa loãng xương. Chế độ dinh dưỡng giàu đạm chất lượng cao kết hợp đầy đủ canxi và vitamin D là nền tảng bảo vệ hệ cơ xương khớp.
- Tắm nắng đúng cách hằng ngày và tăng cường hoạt động thể lực: Vitamin D đóng vai trò dẫn đường, kích hoạt hấp thu canxi từ ruột vào máu để tạo xương. Có tới 80-90% nhu cầu vitamin D của cơ thể được tổng hợp tự nhiên tại da dưới tác động của tia cực tím từ ánh nắng mặt trời.
Khám sức khỏe và tư vấn dinh dưỡng định kỳ
Khám sức khỏe và tư vấn dinh dưỡng định kỳ giúp phát hiện sớm và phòng chống thiếu vi chất dinh dưỡng. Tình trạng thiếu hụt vi chất ở giai đoạn tiền lâm sàng không có triệu chứng đặc hiệu. Chỉ khi kho dự trữ vi chất cạn kiệt, tổn thương lâm sàng mới xuất hiện. Do đó, chủ động khám sức khỏe định kỳ là giải pháp duy nhất để đánh giá chính xác nồng độ vi chất và điều chỉnh dinh dưỡng kịp thời.
Can thiệp dự phòng bằng vitamin A
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thanh Dương, Viện trưởng Viện Dinh dưỡng, nhấn mạnh vitamin A có vai trò quan trọng đối với tăng trưởng, thị giác, bảo vệ biểu mô và tăng cường miễn dịch của trẻ. Bổ sung vitamin A liều cao cho trẻ trong độ tuổi là can thiệp dinh dưỡng dự phòng hiệu quả, an toàn, chi phí thấp nhưng mang lại lợi ích lớn trong phòng chống thiếu vitamin A và tăng cường sức khỏe trẻ em.
Hằng năm, Việt Nam tổ chức chiến dịch bổ sung vitamin A liều cao cho trẻ em. Năm 2025, gần 12 triệu viên nang vitamin A đã được cấp phát, bao gồm 1.803.123 viên loại 100.000 IU và 10.190.677 viên loại 200.000 IU. Chương trình cũng cấp phát 14.785.554 viên đa vi chất cho phụ nữ có thai, với thành phần gồm 15 vitamin và khoáng chất theo công thức của Tổ chức Y tế thế giới.
Năm 2026, Viện Dinh dưỡng đã ban hành quyết định phân bổ số lượng thuốc vitamin A cho các tỉnh/thành phố phục vụ Chiến dịch bổ sung vitamin A đợt 1. Chiến dịch được tổ chức 2 đợt trong năm: đợt 1 vào tháng 6 và tháng 7, đợt 2 vào tháng 12, tại các điểm uống ở xã, phường. Hiện nay, nhiều địa phương đang triển khai chiến dịch bổ sung vitamin A cho trẻ từ 6 tháng đến dưới 60 tháng tuổi (độ tuổi cụ thể theo từng địa phương) và các đối tượng có nguy cơ cao như người mắc bệnh sởi, trẻ suy dinh dưỡng cấp tính nặng, viêm đường hô hấp cấp hoặc tiêu chảy kéo dài. Chỉ tiêu uống vitamin A cần đạt tối thiểu 98% đối tượng để đảm bảo trẻ trong độ tuổi được tiếp cận đầy đủ với hoạt động can thiệp quan trọng này.
