Gan đóng vai trò chủ chốt trong việc xử lý bilirubin – sắc tố màu vàng sinh ra khi hồng cầu bị phân hủy. Khi gan bị viêm hoặc tổn thương, quá trình chuyển hóa bilirubin bị gián đoạn, chất này tích tụ trong máu và lắng đọng ở củng mạc, khiến lòng trắng mắt chuyển màu vàng. Đây thường là một trong những dấu hiệu sớm của bệnh gan, nhưng nhiều người dễ bỏ qua hoặc nhầm lẫn với mỏi mắt thông thường.
Theo TS.BS Kamal Babu, Giám đốc Điều hành Hệ thống Bệnh viện Mắt ASG (Ấn Độ), không phải mọi trường hợp vàng mắt đều xuất phát từ bệnh gan. Tuy nhiên, nếu củng mạc vàng kéo dài, đi kèm giảm thị lực, đỏ mắt hoặc khô mắt dai dẳng, rất có thể cơ thể đang gặp vấn đề cần được thăm khám để xác định nguyên nhân.
Cơ chế khiến lòng trắng mắt đổi màu
Bilirubin là sản phẩm phân hủy tự nhiên của tế bào hồng cầu. Ở người khỏe mạnh, gan xử lý bilirubin và đào thải qua mật. Khi tế bào gan bị viêm, xơ hóa hoặc tổn thương, khả năng xử lý này suy giảm. Bilirubin dư thừa đi vào máu và tích tụ tại các mô, đặc biệt là củng mạc – phần lòng trắng của mắt – tạo ra màu vàng đặc trưng.
Sự thay đổi màu sắc có thể xuất hiện từ từ, và nếu tình trạng vàng mắt kéo dài không thuyên giảm, người bệnh nên kiểm tra chức năng gan thay vì tự dùng thuốc.
Khô mắt và đốm Bitot – biểu hiện dễ nhầm lẫn
Theo Medical News Today, ngoài vàng củng mạc, một số bệnh lý gan còn gây ra nhiều biểu hiện khác ở mắt. Khô mắt là triệu chứng phổ biến, đặc biệt ở người mắc bệnh gan tự miễn như viêm đường mật nguyên phát (PBC) hoặc mắc đồng thời hội chứng Sjögren. Khi nước mắt tiết ra không đủ, người bệnh thường cảm thấy nóng rát, cộm như có cát trong mắt, kèm đỏ mắt và khó chịu kéo dài.
Bệnh gan mạn tính cũng làm rối loạn quá trình dự trữ và chuyển hóa vitamin A, dẫn đến sự hình thành các đốm Bitot – những mảng trắng hoặc bọt xuất hiện trên kết mạc. Nếu tình trạng thiếu vitamin A kéo dài mà không được điều trị, giác mạc có thể bị tổn thương, hoại tử và dẫn đến suy giảm hoặc mất thị lực vĩnh viễn.
Vòng Kayser-Fleischer – dấu hiệu của bệnh Wilson
Ở người mắc bệnh Wilson – một rối loạn di truyền khiến đồng tích tụ trong gan và nhiều cơ quan khác – mắt có thể xuất hiện vòng Kayser-Fleischer màu nâu hoặc vàng nâu bao quanh rìa giác mạc. Đây là dấu hiệu đặc trưng, giúp bác sĩ nghĩ ngay đến bệnh Wilson. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, bệnh có thể tiến triển thành xơ gan.
Ngoài ra, viêm gan B và C mạn tính có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh và mạch máu tại mắt. Viêm gan B có thể gây liệt dây thần kinh sọ não số III – dây thần kinh kiểm soát vận động nhãn cầu và sự co giãn đồng tử. Người bệnh có thể nhận thấy mắt cử động bất thường, đồng tử phản ứng kém với ánh sáng. Bệnh cũng có thể gây viêm dây thần kinh thị giác, ảnh hưởng đến việc truyền tín hiệu từ mắt lên não.
Xuất huyết dưới kết mạc cảnh báo gan suy yếu
Khi bệnh gan tiến triển, chức năng đông máu suy giảm khiến nguy cơ xuất huyết dưới kết mạc tăng cao. Các mạch máu nhỏ trong mắt có thể vỡ ra, tạo thành mảng đỏ trên lòng trắng. Đây là biểu hiện cần được theo dõi, nhất là đối với những người đã được chẩn đoán mắc bệnh gan mạn tính. Nếu xuất hiện kèm các dấu hiệu toàn thân như mệt mỏi, chán ăn, vàng da, người bệnh nên đến cơ sở y tế ngay.
Phòng ngừa và tầm soát bệnh gan từ sớm
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cảnh báo nhiều trường hợp viêm gan B, C diễn tiến âm thầm trong nhiều năm, khiến người bệnh chỉ phát hiện khi gan đã tổn thương nghiêm trọng. Vì vậy, khi có những dấu hiệu như vàng củng mạc kéo dài, khô mắt dai dẳng, xuất huyết dưới kết mạc hoặc giảm thị lực không rõ nguyên nhân, người bệnh nên đi khám để tìm nguyên nhân thay vì tự điều trị.
Để giảm nguy cơ mắc viêm gan và các biến chứng liên quan, WHO khuyến cáo:
- Tiêm vaccine viêm gan B đầy đủ.
- Không dùng chung kim tiêm hoặc vật dụng có nguy cơ tiếp xúc với máu.
- Quan hệ tình dục an toàn.
- Tầm soát viêm gan định kỳ ở người có nguy cơ cao.
Việc phát hiện và điều trị sớm không chỉ giúp giảm nguy cơ xơ gan, ung thư gan mà còn hạn chế các biến chứng ngoài gan, bao gồm tổn thương ở mắt. Chăm sóc sức khỏe gan chính là cách bảo vệ thị lực lâu dài.
