Giữ Hồn Nam Dược: Bảo Tồn Tri Thức Bản Địa Và Ứng Dụng Công Nghệ Số
Việt Nam hiện sở hữu một kho tàng dược liệu phong phú với hơn 5.000 loài cây thuốc, trong đó khoảng 200 loài đã được khai thác thương mại. Nhiều loài có giá trị cao, được thế giới công nhận như sâm Ngọc Linh, thông đỏ, hoa hòe, trinh nữ hoàng cung, giảo cổ lam, và atiso. Cùng với nền y học cổ truyền phát triển, các loại cây dược liệu này được sử dụng rộng rãi trong sản xuất thuốc chữa bệnh, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, đồ uống, và hóa mỹ phẩm.
Tiềm Năng Lớn Nhưng Thách Thức Không Nhỏ
Theo Bộ Y tế, hằng năm, tổng số dược liệu được sử dụng trong ngành y tế ước tính khoảng 100.000 tấn, với tổng giá trị hơn 400 triệu USD. Tổ chức Y tế Thế giới dự báo, đến năm 2028, thị trường sản phẩm từ thảo dược toàn cầu có thể đạt 430 tỷ USD, với 80% dân số sử dụng thảo dược để chăm sóc sức khỏe ban đầu. Điều này cho thấy tiềm năng phát triển ngành dược liệu ở Việt Nam và trên thế giới là rất lớn.
Tuy nhiên, theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Thanh Huyền, Giám đốc Trung tâm Tài nguyên dược liệu thuộc Viện Dược liệu, Bộ Y tế, nhiều loài dược liệu đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do khai thác thiếu bền vững. Việc khai thác nhiều năm không chú trọng đến bảo vệ tái sinh hoặc thiếu quy trình chuẩn đã dẫn đến chất lượng dược liệu tự nhiên không được đảm bảo. Bên cạnh đó, tình trạng dược liệu không rõ nguồn gốc, nhập lậu, và pha trộn vẫn tồn tại, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng nguyên liệu và sản phẩm.
Những vấn đề này không chỉ làm suy giảm niềm tin của người tiêu dùng đối với các sản phẩm từ dược liệu và y học cổ truyền, mà còn gây khó khăn cho công tác quản lý và giám sát của cơ quan chức năng. Nhu cầu sử dụng dược liệu trong nước ngày càng tăng, từ sản xuất thuốc, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm đến xuất khẩu, nhưng sự thiếu minh bạch về nguồn gốc và chất lượng khiến giá trị dược liệu Việt Nam chưa được khẳng định tương xứng với tiềm năng.
Định Hướng "Giữ Hồn Nam Dược" Với Ba Mục Tiêu Cụ Thể
Để phát huy giá trị của dược liệu trong công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân, ngành y tế đang phối hợp với các bộ, ngành, và địa phương triển khai nhiều biện pháp bảo tồn và phát triển. Viện Dược liệu đã đề ra định hướng "Giữ hồn Nam dược", nhấn mạnh không chỉ vào việc phát huy giá trị cây thuốc, bài thuốc, mà còn là bảo tồn tinh thần, triết lý, và tri thức y dược bản địa của người Việt được tích lũy qua hàng thế kỷ.
Tiến sĩ Trần Minh Ngọc, Viện trưởng Viện Dược liệu, chia sẻ rằng định hướng này hướng đến ba mục tiêu chính:
- Gìn giữ cội nguồn: Bảo tồn tri thức bản địa và di sản Nam dược của Việt Nam.
- Đổi mới phát triển: Hiện đại hóa dược liệu Việt Nam thông qua ứng dụng khoa học công nghệ.
- Phụng sự con người: Nâng tầm đời sống và hướng đến sức khỏe cộng đồng.
Các biện pháp cụ thể bao gồm bảo tồn, kế thừa, chuẩn hóa, và phát huy tri thức bản địa, cây thuốc nam, kết hợp với khoa học công nghệ tiên tiến để nâng cao chất lượng dược liệu và sản phẩm. Mọi nghiên cứu và công trình của Viện đều hướng đến phục vụ con người, cải thiện sức khỏe, chất lượng cuộc sống, và an sinh xã hội.
Công Nghệ Số Là Chìa Khóa Cho Sự Phát Triển Bền Vững
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Thị Hà, Phó Viện trưởng Viện Dược liệu, công nghệ số đóng vai trò then chốt trong việc hiện đại hóa quản lý và phát huy giá trị dược liệu. Ứng dụng công nghệ số cho phép truy xuất toàn bộ quá trình sản xuất, từ chất lượng nguồn giống, vùng trồng, thu hái, đến chế biến và phân phối. Hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử giúp kiểm soát minh bạch chuỗi giá trị, củng cố niềm tin của người dân, doanh nghiệp, và cơ quan quản lý, đồng thời tạo nền tảng để dược liệu Việt Nam tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Viện Dược liệu đang đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về tài nguyên dược liệu và phát triển hệ thống vườn bảo tồn cây thuốc đại diện cho các vùng sinh thái. Việc hình thành dữ liệu số và hệ thống mã truy xuất điện tử là nền tảng quan trọng cho phát triển ngành công nghiệp dược liệu theo hướng hiện đại và bền vững.
Kế Hoạch Hành Động Với Công Nghệ Mũi Nhọn
Trong kế hoạch hành động giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045, Viện Dược liệu tập trung vào các giải pháp trọng tâm, ưu tiên ứng dụng công nghệ mũi nhọn như IoT, trí tuệ nhân tạo (AI), và dữ liệu lớn (Big Data) trong chuyển đổi số. Các công nghệ này hỗ trợ lưu trữ, quản lý, và khai thác toàn diện dữ liệu về dược liệu Việt Nam.
Đồng thời, Viện đẩy mạnh ứng dụng công nghệ sinh học hiện đại trong bảo tồn, đánh giá tài nguyên, chọn tạo và nhân giống cây dược liệu. Các công nghệ tiên tiến như công nghệ tế bào và Multi-Omics được nghiên cứu để phát triển thuốc từ dược liệu, đảm bảo an toàn và hiệu quả điều trị. Đặc biệt, trí tuệ nhân tạo được sử dụng trong khai thác dữ liệu phân tích hiện đại, phục vụ phát hiện hoạt chất tiềm năng, giải mã bài thuốc cổ truyền, và đánh giá chất lượng dược liệu.
Như vậy, với định hướng "Giữ hồn Nam dược" và sự hỗ trợ của công nghệ số, ngành dược liệu Việt Nam đang hướng đến một tương lai phát triển bền vững, vừa bảo tồn được giá trị truyền thống, vừa nâng cao chất lượng và sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
