Dậy thì sớm ở trẻ đang ngày càng được các chuyên gia y tế quan tâm khi tỷ lệ trẻ em có dấu hiệu phát triển sinh dục trước độ tuổi bình thường có xu hướng gia tăng. Theo Mayo Clinic, một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây dậy thì sớm là do hệ thống hormone trong cơ thể bị kích hoạt quá sớm.
Nguyên nhân từ hệ thống hormone
Ở trẻ bình thường, dậy thì bắt đầu ở bé gái từ khoảng 8-13 tuổi và bé trai từ 9-14 tuổi. Khi các biểu hiện như phát triển ngực, mọc lông mu, tăng trưởng chiều cao nhanh, thay đổi giọng nói hoặc xuất hiện kinh nguyệt xảy ra sớm hơn, trẻ có thể đang gặp tình trạng dậy thì sớm. Tình trạng này được chia làm hai loại: dậy thì sớm trung ương và ngoại biên.
Dậy thì sớm trung ương xảy ra khi não bắt đầu gửi tín hiệu đến tuyến yên và tuyến sinh dục, khiến cơ thể sản xuất hormone sinh dục (estrogen ở bé gái, testosterone ở bé trai) sớm hơn bình thường. Phần lớn trường hợp, đặc biệt ở bé gái, các bác sĩ không tìm thấy nguyên nhân cụ thể và được gọi là dậy thì sớm trung ương vô căn.
Bất thường ở não và các cơ quan sinh dục
Một số bệnh lý như u não, dị dạng vùng hạ đồi, não úng thủy, chấn thương não hoặc từng điều trị xạ trị vùng đầu có thể làm rối loạn hoạt động của trung tâm kiểm soát hormone, dẫn đến dậy thì sớm. Trong khi đó, dậy thì sớm ngoại biên xảy ra khi buồng trứng, tinh hoàn hoặc tuyến thượng thận tạo ra quá nhiều hormone giới tính dù não chưa phát tín hiệu. Nguyên nhân có thể bao gồm u buồng trứng, u tinh hoàn, u tuyến thượng thận hoặc các rối loạn hormone bẩm sinh.
Rối loạn di truyền và yếu tố gia đình
Một rối loạn di truyền có thể liên quan đến dậy thì sớm là tăng sản thượng thận bẩm sinh (CAH). Bệnh này khiến tuyến thượng thận sản xuất quá nhiều androgen - hormone có vai trò trong phát triển đặc điểm giới tính nam. Trẻ mắc bệnh có thể xuất hiện tình trạng mọc lông sớm, tăng trưởng nhanh hoặc có những dấu hiệu dậy thì khi còn nhỏ.
Yếu tố di truyền cũng được các nhà khoa học quan tâm trong những năm gần đây. Một số đột biến gene như MKRN3 và DLK1 đã được phát hiện có liên quan đến dậy thì sớm trung ương. Trẻ có bố mẹ hoặc người thân từng dậy thì sớm có nguy cơ cao hơn so với những trẻ khác.
Yếu tố môi trường và lối sống hiện đại
Bên cạnh các nguyên nhân bệnh lý, môi trường sống và lối sống hiện đại cũng góp phần thúc đẩy dậy thì sớm. Trẻ thừa cân, béo phì được xem là một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng, đặc biệt ở bé gái. Mô mỡ không chỉ là nơi dự trữ năng lượng mà còn tham gia vào quá trình sản xuất và chuyển hóa hormone. Lượng mỡ cơ thể tăng có thể làm thay đổi nồng độ estrogen, từ đó khiến một số trẻ xuất hiện dấu hiệu dậy thì sớm hơn.
Ngoài ra, việc tiếp xúc với hormone từ bên ngoài như kem bôi chứa estrogen, thuốc bôi testosterone hoặc các sản phẩm hormone của người lớn cũng là yếu tố cần quan tâm. Những hormone này có thể hấp thụ qua da hoặc đi vào cơ thể, gây ra các thay đổi giống như quá trình dậy thì.
Dậy thì sớm không chỉ là vấn đề về thể chất mà còn ảnh hưởng đến tâm lý, chiều cao trưởng thành và sức khỏe lâu dài của trẻ. Việc phát hiện sớm và can thiệp kịp thời có thể giúp trẻ phát triển khỏe mạnh, giảm thiểu các tác động tiêu cực.
