Bệnh X không phải là tên của một căn bệnh đang lưu hành hay một loại virus đã được phát hiện. Đây là khái niệm dùng để chỉ một tác nhân gây bệnh truyền nhiễm chưa được nhận diện, nhưng có khả năng bùng phát thành đại dịch trong tương lai. Từ năm 2018, Bệnh X đã trở thành một phần trong chiến lược chuẩn bị ứng phó đại dịch của cộng đồng quốc tế.
Khái niệm Bệnh X và mục tiêu chiến lược
Theo TS. Amesh Adalja, học giả cao cấp tại Trung tâm An ninh Y tế Johns Hopkins (Mỹ), Bệnh X là một “khái niệm đặt chỗ” cho những mầm bệnh mà khoa học hiện chưa biết đến. Mục tiêu của khái niệm này là khuyến khích giới nghiên cứu chủ động chuẩn bị cho những tác nhân mới, thay vì chỉ tập trung vào các loại virus từng gây đại dịch như cúm.
Các nhà khoa học cho rằng trong tự nhiên vẫn tồn tại nhiều virus có khả năng gây đại dịch nhưng chưa lây sang người. Vì vậy, việc nghiên cứu trước các họ virus có nguy cơ cao, cơ chế lây truyền, tác động lên cơ thể và phản ứng miễn dịch cần thiết sẽ giúp rút ngắn thời gian phát triển vaccine, thuốc điều trị và xét nghiệm khi một mầm bệnh mới thực sự xuất hiện.
Đặc điểm dự kiến của Bệnh X
Theo các chuyên gia, Bệnh X nhiều khả năng sẽ là một loại virus lây truyền qua đường hô hấp vì đây là con đường phát tán hiệu quả và rất khó kiểm soát. Tác nhân này cũng có thể bắt nguồn từ động vật rồi lây sang người hoặc là một virus ở người đã biến đổi gene, khiến khả năng lây lan tăng lên. Các chuyên gia cũng nhấn mạnh không thể biết Bệnh X sẽ xuất hiện ở đâu và khi nào. Những ca lây nhiễm đầu tiên có thể bị bỏ sót nếu chỉ gây triệu chứng giống cảm lạnh hoặc viêm phổi thông thường. Mầm bệnh mới cũng có thể xuất hiện ở bất kỳ nơi nào trên thế giới, không chỉ ở các khu vực được coi là “điểm nóng” về bệnh truyền nhiễm.
Bài học từ đại dịch COVID-19
Dù chỉ là một giả thuyết, cách tiếp cận này đã cho thấy hiệu quả trong đại dịch COVID-19. BioNTech và Moderna có thể nhanh chóng phát triển ứng viên vaccine nhờ nền tảng nghiên cứu được xây dựng từ trước sau dịch MERS. Việc chủ động nghiên cứu họ virus corona đã giúp rút ngắn đáng kể thời gian phát triển vaccine khi SARS-CoV-2 xuất hiện.
Công tác chuẩn bị và thách thức
Hiện nay, công tác chuẩn bị cho Bệnh X có sự tham gia của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), các cơ quan y tế công cộng, chính phủ, bệnh viện và các công ty dược phẩm. Theo TS. Adalja, ứng phó đại dịch không chỉ là phát triển vaccine hay thuốc điều trị mà còn đòi hỏi sự chuẩn bị về năng lực y tế, khả năng duy trì hoạt động của xã hội và sự phối hợp giữa nhiều lĩnh vực. Dù thế giới được đánh giá là đã sẵn sàng hơn so với trước đại dịch COVID-19, vẫn còn nhiều thách thức như năng lực bệnh viện, sản xuất vật tư y tế hay khả năng tiếp nhận các công nghệ mới. Vì vậy, Bệnh X không phải là lời cảnh báo về một căn bệnh cụ thể, mà là cách để thế giới chủ động chuẩn bị cho mối đe dọa chưa từng được biết đến, nhằm rút ngắn thời gian ứng phó và giảm thiểu thiệt hại nếu đại dịch tiếp theo xảy ra.
