AI Mở Ra Cách Tiếp Cận Mới Trong Phát Hiện Và Dự Báo Nguy Cơ Loãng Xương
Trí tuệ nhân tạo đang mở ra những phương pháp tiếp cận tiên tiến trong việc phát hiện và dự báo nguy cơ loãng xương, từ đó giảm thiểu đáng kể nguy cơ gãy xương, tàn tật và tử vong. Thông tin này được chia sẻ tại Hội nghị Khoa học Kỹ thuật lần thứ 42 do Đại học Y Dược TP.HCM tổ chức vào ngày 27/3.
Loãng Xương: Bệnh Lý Nghiêm Trọng Với Hệ Lụy Đáng Báo Động
Theo GS Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Trung tâm Công nghệ Y tế UTS, Đại học Công nghệ Sydney (Australia), dữ liệu nghiên cứu cho thấy khoảng 50% phụ nữ và 30% nam giới có nguy cơ bị gãy xương trong suốt cuộc đời. Khi biến cố gãy xương xảy ra, nguy cơ tử vong tăng gấp đôi, và ở nam giới, con số này có thể lên tới gấp ba lần.
Những con số này minh chứng rằng loãng xương không chỉ đơn thuần là tình trạng "xương yếu" mà là một bệnh lý với hệ lụy nghiêm trọng, đặc biệt trong bối cảnh dân số Việt Nam đang già hóa nhanh chóng. GS Tuấn nhấn mạnh rằng loãng xương không còn là "bệnh của tuổi già" mà đã thay đổi cách tiếp cận trong 15 năm qua, liên quan đến thoái hóa cấu trúc vi mô khiến xương giòn và dễ gãy.
Tỷ Lệ Loãng Xương Và Gãy Xương Tại Việt Nam
Tại Việt Nam, nghiên cứu trên hơn 4.200 người ở TP.HCM ghi nhận khoảng 30% phụ nữ và 13% nam giới bị loãng xương, tỷ lệ tương đương với các nước phương Tây. Các phân tích dịch tễ cho thấy:
- Khoảng 50% phụ nữ và 30% nam giới trên 50 tuổi sẽ bị gãy xương nếu sống đến tuổi thọ trung bình.
- Gãy cổ xương đùi là biến cố nghiêm trọng nhất, với nguy cơ trọn đời khoảng 12% ở nữ và 5% ở nam.
- Tỷ lệ tử vong sau gãy xương rất cao: khoảng 30% phụ nữ và 35% nam giới tử vong trong vòng 12 tháng sau gãy cổ xương đùi.
Đáng lo ngại, trung bình cứ 5 bệnh nhân thì có 1 người tử vong trong năm đầu, 30% bị tàn tật lâu dài, 40% gặp khó khăn trong đi lại và tới 80% phải phụ thuộc vào người khác trong sinh hoạt hàng ngày.
Ứng Dụng Trí Tuệ Nhân Tạo Trong Dự Báo Nguy Cơ
Một trong những điểm mới trong nghiên cứu loãng xương là việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo để dự báo nguy cơ gãy xương từ sớm. GS Tuấn giải thích rằng loãng xương là bệnh đa yếu tố, trong đó di truyền đóng vai trò quan trọng, chiếm khoảng 80% sự khác biệt về mật độ xương giữa các cá thể.
Các nhà khoa học đã xác định khoảng 71 biến thể gene liên quan đến nguy cơ gãy xương. Từ đó, khái niệm "chữ ký gene" (polygenic risk score) ra đời, sử dụng AI để tích hợp hàng chục biến thể gene, giúp dự báo nguy cơ gãy xương ở từng cá thể ngay từ sớm, trước khi bệnh biểu hiện rõ ràng.
Không dừng lại ở yếu tố di truyền, các mô hình hiện đại còn kết hợp dữ liệu lâm sàng và môi trường để dự báo nguy cơ gãy xương trong 5-10 năm. Những yếu tố quan trọng bao gồm:
- Mật độ xương thấp
- Tuổi cao
- Tiền sử gãy xương
- Ngã
- Sử dụng corticoid
- Hút thuốc
- Cân nặng thấp
GS Tuấn nhấn mạnh rằng mật độ xương chỉ phản ánh một phần nguy cơ. Các công cụ như B-Check cho phép đánh giá toàn diện hơn, từ "tuổi xương", tốc độ mất xương đến xác suất gãy xương trong tương lai. Gần đây, hệ thống này còn tích hợp AI, cho phép nhập dữ liệu bằng giọng nói và đưa ra kết quả nhanh chóng, hỗ trợ bác sĩ trong thực hành.
Chiến Lược Tiếp Cận Cộng Đồng Và Điều Trị
Trong điều trị loãng xương, bisphosphonates vẫn là lựa chọn nền tảng. Bên cạnh đó, các thuốc mới như denosumab cho thấy hiệu quả giảm nguy cơ gãy xương lên tới 68%. Một bước tiến đáng chú ý khác là romosozumab, loại thuốc vừa kích thích tạo xương, vừa ức chế hủy xương, tuy nhiên chi phí cao khiến phương pháp này chưa được tiếp cận rộng rãi tại Việt Nam.
GS Tuấn chỉ ra một thực tế đáng lưu ý: hơn 50% ca gãy xương xảy ra ở những người không được chẩn đoán loãng xương theo tiêu chuẩn hiện hành, cụ thể là 55% ở nữ và 74% ở nam. Điều này tạo nên nghịch lý phòng ngừa, khi nếu chỉ tập trung vào nhóm nguy cơ cao, nhiều trường hợp vẫn bị bỏ sót.
Do đó, GS Tuấn cho rằng cần chuyển sang chiến lược tiếp cận cộng đồng. Những biện pháp đơn giản như cải thiện dinh dưỡng, tăng vận động, bổ sung canxi và vitamin D, phòng tránh ngã có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ gãy xương. Các nghiên cứu dài hạn cho thấy chỉ cần tăng nhẹ mật độ xương trung bình trong dân số cũng có thể kéo giảm rõ rệt tỷ lệ loãng xương và gãy xương.
Hướng Đi Trong Bối Cảnh Già Hóa Dân Số
Phát biểu tại hội nghị, PGS.TS Ngô Quốc Đạt, Hiệu trưởng Đại học Y Dược TP.HCM, cho biết y học toàn cầu đang chuyển mình mạnh mẽ nhờ trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, y học chính xác và công nghệ sinh học. Tuy nhiên, ngành y cũng đối mặt với nhiều thách thức như già hóa dân số, gia tăng bệnh mạn tính, dịch bệnh mới nổi và tác động của biến đổi khí hậu.
PGS Đạt chia sẻ: "Hệ thống y tế cần hướng đến mô hình toàn diện, công bằng và bền vững, trong đó nghiên cứu khoa học gắn với ba trụ cột ESG gồm môi trường, xã hội và quản trị."
Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa nhanh, loãng xương được dự báo sẽ tiếp tục là gánh nặng lớn. Tuy nhiên, với sự hỗ trợ của AI và y học cá thể hóa, việc phát hiện sớm và kiểm soát bệnh đang trở nên khả thi hơn bao giờ hết, mở ra hy vọng mới trong việc bảo vệ sức khỏe xương cho cộng đồng.
