Hơn 6.000 bệnh nhân đái tháo đường đang được quản lý tại Bệnh viện Thanh Nhàn (Hà Nội), trong đó trên 40% đồng thời mắc gan nhiễm mỡ do rối loạn chuyển hóa. Con số này phản ánh mối liên hệ ngày càng chặt chẽ giữa các bệnh lý chuyển hóa, trong bối cảnh số người mắc không ngừng gia tăng và có xu hướng trẻ hóa.
Nguy cơ từ thói quen hàng ngày
Thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Hoàng Giang, Phó trưởng khoa Nội tiết và Các bệnh chuyển hóa, Bệnh viện Thanh Nhàn, cho biết các nghiên cứu trên thế giới ghi nhận bệnh gan do rối loạn chuyển hóa đang ảnh hưởng tới hơn 30% dân số. Riêng ở nhóm bệnh nhân đái tháo đường, tỷ lệ mắc có thể vượt quá 50%.
Những người thường xuyên thức khuya, ít vận động, ăn nhiều đường, uống rượu bia là nhóm nguy cơ mắc bệnh lý chuyển hóa cao. Theo bác sĩ Giang, những năm gần đây, số người mắc các bệnh lý chuyển hóa như thừa cân, béo phì, gan nhiễm mỡ, rối loạn mỡ máu và đái tháo đường tăng rõ rệt. Điều đáng lo ngại không chỉ là số lượng bệnh nhân ngày càng nhiều mà còn ở xu hướng trẻ hóa. Nếu trước đây các bệnh này chủ yếu gặp ở người trung niên và cao tuổi thì nay các cơ sở y tế ghi nhận ngày càng nhiều trường hợp là học sinh, sinh viên và người mới đi làm.
Nhóm nguy cơ cao cần tầm soát
Theo ThS.BS Nguyễn Hoàng Giang, một số nhóm có nguy cơ cao mắc hội chứng chuyển hóa và các bệnh lý liên quan gồm người thừa cân, béo phì, đặc biệt là béo bụng hoặc có vòng eo vượt ngưỡng khuyến cáo. Nguy cơ cũng tăng ở những người có bố mẹ hoặc anh chị em ruột mắc đái tháo đường type 2, rối loạn lipid máu hoặc có tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch sớm như nhồi máu cơ tim, đột quỵ khi còn trẻ.
Bên cạnh yếu tố di truyền, lối sống thiếu lành mạnh cũng góp phần thúc đẩy bệnh chuyển hóa. Những người thường xuyên thức khuya, ít vận động, ăn nhiều đường, tinh bột tinh chế và thực phẩm chế biến sẵn là nhóm cần đặc biệt lưu ý.
Điều trị phải bắt đầu từ thay đổi lối sống
Theo bác sĩ Giang, trong các bệnh liên quan đến rối loạn chuyển hóa, gan nhiễm mỡ do chuyển hóa ở giai đoạn đầu gần như không gây triệu chứng. Chính vì diễn tiến âm thầm nên nhiều người chỉ phát hiện bệnh khi khám sức khỏe định kỳ và thường chủ quan, trì hoãn điều trị. Nếu không được kiểm soát, tình trạng viêm mạn tính kéo dài có thể khiến gan nhiễm mỡ tiến triển thành viêm gan, xơ gan, thậm chí ung thư gan.
Tuy nhiên, bác sĩ nhấn mạnh nguyên nhân tử vong hàng đầu ở nhóm bệnh nhân này không phải bệnh gan mà là các biến cố tim mạch. "Gan nhiễm mỡ do chuyển hóa thường đi kèm tình trạng kháng insulin, làm tăng nguy cơ đái tháo đường, rối loạn mỡ máu và tổn thương mạch máu. Đây là những yếu tố làm tăng đáng kể nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ và các bệnh tim mạch khác", bác sĩ Giang phân tích.
Theo ông, hội chứng chuyển hóa được chẩn đoán khi người bệnh có từ 3 trong 5 yếu tố gồm béo bụng, tăng huyết áp, tăng đường huyết, rối loạn mỡ máu và giảm HDL-cholesterol. Tuy nhiên, vì bệnh tiến triển âm thầm, đa số người bệnh chưa có động lực thay đổi lối sống ngay từ giai đoạn đầu. Nhiều người còn trẻ, chưa có triệu chứng rõ ràng nên ưu tiên công việc, gia đình hơn là chăm sóc sức khỏe và cho rằng có thể điều trị sau.
Ngoài ra, áp lực học tập, công việc, các biến cố trong cuộc sống cùng sự phổ biến của đồ ăn nhanh, nước ngọt và thực phẩm chế biến sẵn cũng khiến việc duy trì lối sống lành mạnh ngày càng khó khăn. Theo bác sĩ Giang, thay đổi hành vi là thách thức lớn nhất trong điều trị các bệnh lý chuyển hóa. Nhiều bệnh nhân bận công việc, thường xuyên tiếp khách, uống rượu bia hoặc cho rằng không có thời gian tập luyện. Vì vậy, việc điều trị cần được cá thể hóa để phù hợp với điều kiện sống của từng người.
"Chúng tôi không chỉ kê đơn mà còn tìm hiểu những rào cản khiến bệnh nhân không thể thay đổi lối sống. Ví dụ, với tài xế công nghệ không có thời gian đến phòng gym, bác sĩ có thể hướng dẫn tập luyện tại công viên hoặc sử dụng dây kháng lực, tập theo video tại nhà. Điều quan trọng là tìm được giải pháp mà bệnh nhân có thể duy trì lâu dài", ông chia sẻ.
Khuyến cáo chủ động tầm soát
Vị chuyên gia cũng khuyến cáo những người có tiền sử gia đình thừa cân, béo phì, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu hoặc có người thân mắc bệnh tim mạch sớm cần chủ động tầm soát các bệnh chuyển hóa. Do bệnh thường không có triệu chứng ở giai đoạn đầu, người dân nên đi khám nếu xuất hiện các dấu hiệu như tăng cân nhanh, vòng bụng tăng, có hạt mỡ quanh mí mắt, khát nhiều, tiểu nhiều, đặc biệt là tiểu đêm hoặc có tiền sử gia đình mắc bệnh chuyển hóa.
Đặc biệt, nếu vòng eo vượt 90 cm ở nam hoặc 80 cm ở nữ, hoặc có từ 3 trong 5 yếu tố của hội chứng chuyển hóa gồm béo bụng, tăng huyết áp, tăng đường huyết, rối loạn mỡ máu và giảm HDL-cholesterol, người dân nên đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị sớm, hạn chế các biến chứng nguy hiểm về gan, tim mạch và đái tháo đường.
