Thiếu tá Phạm Văn Hường, Tiểu đội trưởng Trinh sát Đội quy tập K72, cẩn thận bật đèn pin, mò mẫm một tảng đá bất thường dưới gốc cây giữa rừng Vườn Quốc gia Bù Gia Mập. Anh ghi lại tọa độ, dọn dẹp xung quanh để tảng đá dễ nhận ra hơn. “Không thể khẳng định được gì, nhưng cứ có dấu hiệu là phải để ý”, anh nói.
Hành trình tìm kiếm mới sau khi đưa 62 hài cốt liệt sĩ về nước
Vừa tạm biệt Kratie (Kampong Thom, Campuchia) sau khi đưa 62 hài cốt liệt sĩ trở về, toàn đội K72 ngay lập tức tiếp tục các đợt tìm kiếm mới. Trọng tâm đợt này là khu vực xã Minh Đức, VQG Bù Gia Mập và sân bay Lộc Ninh. Chỉ dấu nghĩa trang giữa rừng Bù Gia Mập được xem là địa điểm xa nhất và khó khăn nhất của đội K72 trong đợt tìm kiếm này.
Vị trí xác định tìm kiếm là khu vực Đồi quân y Bắc Sơn, dựa trên thông tin nhân chứng và tư liệu từ các đơn vị từng chiến đấu tại đây. Thượng tá Vũ Văn Thọ, Đội trưởng Đội K72, cho biết không thể xác định con số chính xác, nhưng nếu dựa vào số thương vong thì những người nằm lại trong rừng chưa được đưa về cũng lên tới 1.000 người.
Lịch sử Đồi quân y Bắc Sơn và nghĩa trang dã chiến
Lịch sử hành quân của các đơn vị chủ lực miền bắc vào Nam Bộ ghi nhận khu vực Bù Gia Mập là một trong những điểm dừng chân đầu tiên để củng cố lực lượng sau chặng đường dài vượt dãy Trường Sơn, trong đó có Trung đoàn 250A Bắc Sơn (hay Đoàn Bắc Sơn). Cuối năm 1965, ngay sau khi các bộ phận đầu tiên của Đoàn Bắc Sơn đến đóng quân, dịch sốt rét bùng phát trên quy mô lớn. Để cứu chữa thương bệnh binh, Đoàn Bắc Sơn đã thành lập một bệnh viện dã chiến quy mô lớn, huy động thêm y tá từ các tiểu đoàn bộ binh.
Tổ hợp Đồi Quân y Bắc Sơn nằm trong vùng rừng cấm rộng khoảng 10 km² thuộc phân khu quản lý của Đồn Biên phòng Đắk Bô ngày nay. Hệ thống công sự tại đây được thiết kế gồm trung tâm giải phẫu ở vùng lòng chảo kín gió, xung quanh có các công sự bảo vệ, hệ thống hầm chữ Y và chữ A, cùng các giao thông hào. Nhiều thương bệnh binh hy sinh tại đây được an táng ngay trên các sườn đồi chung quanh bệnh xá, hình thành một nghĩa trang dã chiến lớn chìm trong rừng rậm.
Ở cao điểm 319, sát dòng suối Đắk Huýt, nhân chứng ghi lại là nơi nghĩa trang chính an táng các liệt sĩ của Trung đoàn Bắc Sơn và Trung đoàn 141 (Sư đoàn 7) hy sinh trong giai đoạn 1965-1969. Trung tá Đào Đức Phương, Đồn trưởng Biên phòng Đắk Bô, cho biết ngay khu vực gần cổng đồn, chỉ cách 150m, năm 2014 đã từng khai quật được 43 hài cốt liệt sĩ và đưa về nghĩa trang quy tập. Một mảnh đá có khắc chữ cũng được tìm thấy trong quá trình đào thăm dò.
Khảo sát giữa rừng già: dấu vết chiến tranh còn đó
Từ 8 giờ sáng, chúng tôi bắt đầu theo chân đội khảo sát vào rừng. Trung tá Phương bảo đi rừng không thể đi sớm vì sương mù, cũng không thể về muộn vì tầm 4 giờ chiều rừng đã nhá nhem tối. Mỗi giờ trong rừng đều phải vô cùng khẩn trương. Ở một phía khác, đội K72 đã bắt đầu công việc đào thăm dò. Các vị trí có khi cách nhau cả ngày đi rừng. Không có sóng điện thoại, cách nhau tới vài quả đồi, mọi thông tin chỉ có thể chờ tới tối khi về điểm tập kết tại đồn biên phòng.
Chúng tôi tìm đến nơi được cho là cao điểm 319, sát dòng Đắk Huýt. Chỉ qua một đoạn suối nhỏ là địa giới Campuchia. Bù Gia Mập đang vào mùa mưa, đá trơn nhẫy, bùn kéo chân, lũ vắt chỉ hóng mùi người để bật mình bám vào quần áo. Qua vài chỗ, Trung tá Phương lại chỉ: một quả bom còn sót lại, một vài cái hố sâu do con người đào, dấu vết hầm chữ A hay bếp Hoàng Cầm. Mỗi dấu vết, cả đoàn lại dừng lại. Thiếu tá Hường bảo nếu có những tảng đá cắm xuống bất thường, có dấu hiệu con người làm thì phải xem xét tỉ mỉ. Anh lại dừng lại, sờ thật kỹ, bảo có thể người chôn cất sẽ khắc lên đá làm dấu, chữ lẫn trong đám rêu, phải kiểm tra thật cẩn thận.
Hành trình của chúng tôi là nhìn thật kỹ dưới chân, trong các gốc cây, đám lá, để ý mỗi gò nổi lên hơi bất thường hay một tảng đá nằm phi logic. Chiến tranh qua hơn nửa thế kỷ, nhưng rừng sâu vẫn còn đầy dấu vết, như thể bom đạn chỉ mới nổ từ hôm qua. Chúng tôi vào đây khi đã có đường mòn, dễ đi hơn rất nhiều. Nhưng hơn 50 năm trước, có hàng đoàn quân nối tiếp nhau, chặt cây mở đường, xuyên qua rừng thiêng nước độc để đưa đất nước tới ngày thống nhất. Và rồi, họ nằm lại rất lâu giữa những cánh rừng.
Khó khăn và quyết tâm của đội K72
Dốc cao liên tục. Trung úy Mai Văn Hiền, Đội trưởng đội phòng chống ma túy Đồn Biên phòng Đắk Bô, bảo mấy đoạn dốc chúng tôi vừa qua cũng chưa thấm tháp gì. Có một vài điểm nằm sâu hơn, đường dốc còn dài hơn. “Suốt một tiếng chỉ có dốc, ra tới đường là nằm hết cả”, Thiếu tá Hường kể. Chuyến đi lần này mới chỉ mang tính khảo sát, tìm được điểm nghi vấn, đội tìm kiếm sẽ ghi tọa độ đánh dấu, để đưa lực lượng vào đào thăm dò. Cả lực lượng biên phòng và kiểm lâm đều vào cuộc hỗ trợ đội K.
Thượng tá Thọ cũng nói, đi rừng khảo sát thế này lại đơn giản. Chứ khi đã xác định vị trí đào thì anh em sẽ phải dựng lán ngay trong rừng sâu, ăn rừng, ngủ rừng: “Mỗi lần đi về cả vài tiếng, làm sao cơ động được, nên chỉ có cách ăn ngủ tại chỗ để đào”.
Qua một ngày, từ khu vực gần Đồn Biên phòng Đắk Bô, đội K72 tìm được một mảnh bia có khắc tên Lê.V.Hỷ và ngày 4.8.67. Chưa có dấu hiệu hài cốt nào được tìm thấy. Ở một góc khác, lực lượng tìm kiếm tìm được một phiến đá có khắc chữ N. Thượng tá Vũ Văn Thọ cho biết thông thường khi an táng liệt sĩ, các đồng đội sẽ đặt phần đầu hướng về miền bắc. Thế nên khi đào, lực lượng tìm kiếm đều cẩn thận chọn góc, hố đào cũng sẽ thường thuận theo chiều đó.
Khó khăn về địa hình và sự hỗ trợ từ các ban ngành
Đại tá Nguyễn Thanh Phong, Phó Bí thư thường trực Đảng ủy Quân sự, Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự, Phó Trưởng ban thường trực BCĐ TP Đồng Nai, nhận định: “Trong chiến dịch này, cái thuận lợi là các sở, ban, ngành và toàn dân rất quan tâm, cán bộ chiến sĩ đều quyết tâm thực hiện. Nhưng quá trình triển khai trên địa bàn thì cũng gặp nhiều khó khăn. Ở Bù Gia Mập thì địa hình toàn rừng sâu đồi cao, nhiều loại côn trùng ảnh hưởng sức khỏe. Thế nên bộ đội phải làm rất kỹ công tác chuẩn bị”.
Những chỉ dấu vẫn còn rất mờ, phạm vi tìm kiếm quá rộng. Máy móc hiện đại vẫn chưa thể phát huy tác dụng: máy xúc không thể vào sâu trong rừng, máy dò hiện đại cũng khó hoạt động ở địa bàn đồi núi phức tạp. Tất cả đều dựa vào sức lính của đội K.
Cũng lúc ấy, từ phía tìm kiếm khu vực xã Minh Đức (huyện Hớn Quản cũ), thông tin báo lại đã tìm ra một số di vật, tăng võng. Một số mảnh nghi là hài cốt đã được lộ diện. Xã Minh Đức nằm dọc theo trục xương sống Quốc lộ 13. Trong các cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc, khu vực ngã ba Xa Cát thuộc địa phận Minh Đức chính là cửa ngõ phòng thủ hướng bắc của Sài Gòn, kiểm soát toàn bộ luồng cơ động lực lượng giữa các đô thị trung tâm và vùng biên giới Campuchia. Khởi đầu từ một khẩu súng AK gỉ sét được một người dân phát hiện, một niềm hy vọng khác mở ra. (Còn nữa)
