Vua Kiến Phúc: Số phận éo le của vị vua trẻ trong bối cảnh chính trị đầy biến động
Theo Nguyễn Phúc tộc thế phả (1995, tr. 383), Ưng Đăng (tức vua Kiến Phúc sau này) được mô tả là người sớm hiểu biết, tính tình thận trọng, trang nghiêm và biết giữ đạo làm con. Ông ham thích sách vở nên vua Dực Tông (Tự Đức) rất yêu thương. Vua Tự Đức từng sai các quan mang tấu chương từ các nha thuộc bộ đến cắt nghĩa cho Ưng Đăng, với ý muốn cho ông tập quen chính sự và sau này nối ngôi. Tuy nhiên, lúc đó tuổi của Ưng Đăng còn quá nhỏ, khiến kế hoạch này chưa thể thực hiện ngay.
Bối cảnh lên ngôi đầy éo le và những mưu đồ chính trị
Cuối cùng, Ưng Đăng cũng "được" làm vua, hay đúng hơn là "bị" làm vua trong một hoàn cảnh rất éo le. Nhà sử học Yoshiharu Tsuboi chỉ ra rằng, việc vua Tự Đức chọn Dục Đức lên nối ngôi đã trở thành nguồn gốc cho một chuỗi biến loạn trong cung đình Huế. Nguyễn Văn Tường, có con trai lấy chị ruột của Ưng Đăng, muốn đưa Ưng Đăng lên ngôi để tăng thêm vây cánh cho mình. Khi việc không thành, Nguyễn Văn Tường tỏ ra bất mãn và cùng với Tôn Thất Thuyết tìm cách phế truất Dục Đức.
Sau khi loại bỏ Dục Đức, Tôn Thất Thuyết lại không chọn Ưng Đăng như ý muốn của Nguyễn Văn Tường, mà chọn Hồng Dật (vua Hiệp Hòa) để đưa lên ngôi. Do đó, sau khi Hiệp Hòa bị phế truất và bức tử, Nguyễn Văn Tường nhanh chóng tiến cử Ưng Đăng lên ngai vàng. Sau sự kiện vua Dục Đức bị phế, Ưng Đăng rời Đại Nội lên sống trong Khiêm Lăng, lấy cớ hầu hạ nhang khói cho vua Tự Đức, nhưng thực chất là để tránh xa những hiểm họa trong triều. Tuy nhiên, ông không được yên thân khi đêm 28.11.1883, người của Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường lên tận Khiêm Lăng cưỡng ép Ưng Đăng trở về hoàng cung.
Thời gian trị vì ngắn ngủi và những thách thức từ bên ngoài
Ngày 2.12.1883, Ưng Đăng được tấn tôn lên ngai vàng, lấy niên hiệu là Kiến Phúc. Dù gọi là vua, Kiến Phúc không có chút quyền bính nào, mọi việc trong triều đều do hai vị Phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết sắp đặt. Đối với người Pháp, việc Kiến Phúc lên ngôi là một nguy cơ, vì vua còn nhỏ tuổi và không có quyền hành, không thể can ngăn hai vị đại thần "gây chiến" với Pháp.
Khâm sứ Trung Kỳ lúc đó là De Champeaux lo sợ Tôn Thất Thuyết có thể tấn công Tòa Khâm sứ, nên yêu cầu Léjard, người chỉ huy lực lượng Pháp ở cửa biển Thuận An, tăng cường cho Tòa Khâm sứ thêm 100 lính và một chiếc pháo hạm neo đậu trên sông Hương. De Champeaux cũng từ chối thừa nhận vua Kiến Phúc, cắt đứt mọi liên lạc với triều Nguyễn và cố thủ trong Tòa Khâm sứ để chờ viện binh từ Nam Kỳ.
Những biến động chính trị và cái chết bí ẩn của vua Kiến Phúc
Trong khi đó, ở Bắc Kỳ, quân Pháp lần lượt đánh chiếm các tỉnh thành Sơn Tây, Bắc Ninh, Hưng Hóa, Tuyên Quang do quan quân triều đình trấn giữ. Quân Cờ Đen của người Trung Quốc, do triều đình nhà Nguyễn cầu viện sang giúp đánh Pháp, lại chiếm giữ các tỉnh thành ở Lạng Sơn, Cao Bằng, Lào Cai. Người Pháp nhận thức rằng muốn giải quyết vấn đề Việt Nam một cách hữu hiệu, trước tiên phải dàn xếp với triều đình nhà Thanh. Họ đã đạt được điều này thông qua Hiệp ước Thiên Tân ký kết ngày 5.5.1884, thỏa thuận chia sẻ quyền lợi giữa Trung Hoa và Pháp ở Việt Nam.
Sau khi có thỏa thuận với Thanh triều, tình hình Bắc Kỳ tạm yên do quân Cờ Đen rút về bên kia biên giới, Pháp tập trung giải quyết chuyện ở Trung Kỳ. Vin vào cớ tình hình có nhiều thay đổi sau Hiệp ước Thiên Tân, người Pháp quyết định sửa lại Hòa ước Quý Mùi (Hòa ước Harmand) đã ký với triều đình Hiệp Hòa. Ngày 6.6.1884, Hòa ước Giáp Thân (Hòa ước Patenôtre) được ký kết giữa đại diện Chính phủ Pháp và triều Nguyễn tại Tòa Khâm sứ Trung Kỳ, với các điều khoản bất lợi như cho phép Khâm sứ Trung Kỳ được quyền ra vào tự do yết kiến vua Việt Nam và cho quân Pháp đồn trú trong thành Mang Cá ở Kinh Thành Huế.
Tất cả những việc trên đều nằm ngoài tầm kiểm soát của vua Kiến Phúc, một phần vì ông đang lâm bệnh, phần khác vì hai vị đại thần không cho vị vua trẻ can dự. Giữa lúc đó, vua Kiến Phúc thăng hà vào ngày 31.7.1884, kết thúc 8 tháng làm vua bất đắc dĩ. Về cái chết của ông, chính sử nhà Nguyễn chép là do bạo bệnh, nhưng nhiều người nghi ngờ ông đã bị Nguyễn Văn Tường sát hại bằng cách bỏ thuốc độc vào thang thuốc chữa bệnh.
Những lý do được đưa ra cho cái chết của vua Kiến Phúc
Nhà sử học Bửu Kế đưa ra ba lý do chính cho việc Nguyễn Văn Tường có thể đã giết vua Kiến Phúc:
- Cả Tường và Thuyết thấy "vua Kiến Phúc cùng với những người có thế lực trong hoàng gia thường tư thông với khâm sứ Pháp và làm trở ngại cho công việc của nhóm chủ chiến" (Bửu Kế, Chuyện triều Nguyễn, tr. 128-129). Họ giết ông và thay thế bằng một vị vua nhỏ tuổi hơn để dễ nắm trọn quyền bính.
- Hai vị quyền thần này cho rằng Hòa ước Giáp Thân, được ký kết nhân danh vua Kiến Phúc, có quá nhiều bất lợi cho triều Nguyễn và phái chủ chiến. Nếu vua Kiến Phúc không còn nữa, hòa ước này sẽ mất hiệu lực.
- Nguyễn Văn Tường tự tiện vào cung cấm lúc ban đêm (có người cho là để tư tình), bị vua Kiến Phúc phát hiện và la quở. Vì thế, Nguyễn Văn Tường phải giết vua để bịt đầu mối.
Sau khi vua Kiến Phúc qua đời, triều thần lập Nguyễn Phúc Ưng Lịch, em trai của vua Kiến Phúc, lên làm vua, lấy niên hiệu là Hàm Nghi, kết thúc thời kỳ "tứ nguyệt tam vương". (Bài viết được trích từ sách Huế - triều Nguyễn một cái nhìn của nhà nghiên cứu Trần Đức Anh Sơn, do NXB Thế Giới ấn hành).
