Văn hóa làm việc 996 của Trung Quốc: Di sản từ 2.200 năm trước và cuộc giằng co bất tận
Văn hóa làm việc "996", với lịch trình từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối trong 6 ngày mỗi tuần, đã trở thành một biểu tượng gây tranh cãi trong xã hội Trung Quốc hiện đại. Tuy nhiên, hiện tượng làm việc quá sức này không phải là sản phẩm của thời đại công nghệ, mà có lịch sử kéo dài từ hơn 2.200 năm trước, phản ánh một cuộc giằng co dai dẳng giữa khát vọng thành công và nhu cầu nghỉ ngơi của con người.
Nguồn gốc cổ xưa của áp lực lao động
Từ thời Chiến Quốc, các ghi chép lịch sử đã cho thấy những ví dụ sớm nhất về làm thêm giờ. Quan lại Dong He được biết đến vì làm việc ngày đêm không nghỉ trong các cuộc đàm phán với quốc gia đối địch. Đến thời nhà Tần, các quan chức phải rời nhà từ 4-5 giờ sáng và làm việc kéo dài đến tối muộn, thiết lập một tiền lệ cho văn hóa lao động cường độ cao.
Không chỉ giới quan lại, người lao động phổ thông cũng chịu áp lực tương tự:
- Nông dân làm việc từ bình minh đến hoàng hôn.
- Thương nhân thường chỉ ngủ chưa đầy 4 giờ mỗi ngày để duy trì hoạt động kinh doanh.
- Việc tham gia triều hội buổi sáng là bắt buộc, với quy định nghiêm ngặt về giờ giấc và kỷ luật.
Hình phạt khắc nghiệt và áp lực không ngừng
Hệ thống kỷ luật lao động thời cổ đại đặc biệt khắc nghiệt. Thời nhà Đường, một quan chức nghỉ làm một ngày có thể bị đánh 20 roi, trong khi nghỉ 35 ngày dẫn đến án tù một năm. Thậm chí, một quan chức thời Minh vì quá sợ bị xử phạt đã vội vàng chạy trong hoàng cung và gặp tai nạn tử vong.
Áp lực công việc không chỉ dừng lại ở thời gian làm việc dài. Các quan chức còn phải trực ca, bao gồm cả trực đêm, để xử lý công việc hành chính và các vấn đề khẩn cấp. Đáng chú ý, họ không nhận được bất kỳ khoản thù lao làm thêm nào, mà phần thưởng duy nhất có thể là sự chú ý và ưu ái từ hoàng đế.
Những nỗ lực cân bằng và ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo
Dù vậy, lịch sử cũng ghi nhận những nỗ lực nhằm cân bằng giữa công việc và nghỉ ngơi. Thời nhà Hán, các quan chức được nghỉ một ngày sau mỗi 5 ngày làm việc. Đến thời Đường và Tống, khi kinh tế phát triển hơn, số ngày nghỉ cũng được tăng lên đáng kể. Quan chức thời Tống thậm chí có thể có tới gần 100 ngày nghỉ mỗi năm, một con số đáng chú ý ngay cả theo tiêu chuẩn hiện đại.
Tuy nhiên, tư tưởng Nho giáo, vốn đề cao đức tính chăm chỉ và coi lao động là chuẩn mực đạo đức, đã góp phần định hình cách nhìn nhận về công việc trong xã hội Trung Quốc. Quan niệm này vẫn còn ảnh hưởng sâu sắc đến ngày nay, khi việc làm bù trong các kỳ nghỉ dài vẫn được áp dụng rộng rãi.
Phản kháng từ quá khứ đến hiện tại
Những lời than phiền về lao động quá sức đã xuất hiện xuyên suốt các thời kỳ. Những dòng chữ khắc trên gạch đá từ gần 1.800 năm trước, với nội dung "tôi quá mệt mỏi" hay "không có tiền làm thêm giờ", cho thấy nỗi bức xúc của người lao động đã tồn tại từ rất lâu. Những cảm xúc này cũng được phản ánh trong thơ ca, khi các học giả và nghệ sĩ bày tỏ sự chán nản với công việc quan trường kéo dài.
Trong thời hiện đại, cuộc tranh luận về văn hóa 996 bùng nổ mạnh mẽ vào năm 2019 khi một chiến dịch phản đối ẩn danh trên nền tảng GitHub thu hút sự chú ý của dư luận. Những người tham gia cảnh báo rằng lịch làm việc kéo dài không chỉ vi phạm luật lao động Trung Quốc mà còn đe dọa nghiêm trọng đến sức khỏe và tính mạng của người lao động, đặc biệt trong ngành công nghệ.
Kết luận: Một vấn đề cũ với biểu hiện mới
Nhìn từ quá khứ đến hiện tại, có thể thấy rằng cuộc đấu tranh giữa công việc và cuộc sống chưa bao giờ thực sự chấm dứt trong xã hội Trung Quốc. Văn hóa 996 chỉ là một biểu hiện mới của một vấn đề cũ, phản ánh sự căng thẳng kéo dài giữa khát vọng phát triển và nhu cầu nghỉ ngơi của con người. Từ những quan chức triều đình cổ đại đến nhân viên công nghệ hiện đại, áp lực lao động vẫn tiếp tục định hình văn hóa làm việc, đặt ra những câu hỏi sâu sắc về sự cân bằng trong xã hội ngày nay.
