UNESCO cảnh báo hiện tượng 'quan hóa' trong lễ hội truyền thống Việt Nam
Một nghiên cứu của UNESCO công bố năm 2012 về thực hành văn hóa trong lễ hội tại Việt Nam đã đưa ra khái niệm "quan hóa". Đây là hiện tượng khi chính quyền và lãnh đạo chiếm vị trí chính trong việc tổ chức các lễ hội vốn thuộc về làng xã và nhân dân. Khái niệm này phản ánh một biểu hiện lệch chuẩn trong quản trị văn hóa cộng đồng, đe dọa làm biến dạng bản chất văn hóa của lễ hội truyền thống.
Nguy cơ từ sự lấn át của yếu tố hành chính
Lễ hội truyền thống vốn là sản phẩm của đời sống văn hóa dân gian, được hình thành, bảo tồn và trao truyền qua nhiều thế hệ. Khi các yếu tố hành chính và nghi thức mang tính "công quyền" lấn át vai trò chủ thể của cộng đồng – từ vị trí trung tâm trong nghi lễ, cách thức tổ chức, đến việc quyết định nội dung – thì lễ hội dễ bị hành chính hóa, hình thức hóa, thậm chí mất dần tính thiêng và sức sống nội sinh.
Hiện tượng "quan hóa" rõ ràng không phù hợp với tinh thần của một nền văn hóa lấy cộng đồng làm chủ thể sáng tạo và thụ hưởng, như Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa Việt Nam hướng tới. Văn hóa không thể phát triển bền vững nếu người dân chỉ đứng ngoài, trở thành "khán giả" trong chính không gian văn hóa của mình.
Vai trò cân bằng giữa chính quyền và cộng đồng
Tuy nhiên, cần nhìn nhận một cách cân bằng: Vai trò của chính quyền là rất cần thiết trong việc hỗ trợ tổ chức, bảo đảm an toàn, định hướng và gìn giữ các giá trị truyền thống. Vấn đề không phải là có hay không sự tham gia của chính quyền, mà là mức độ và cách thức. Chính quyền nên đóng vai trò "kiến tạo – hỗ trợ – đồng hành", chứ không thay thế cộng đồng.
Tinh thần đúng đắn là: Lễ hội của dân thì dân phải là chủ thể; chính quyền là người giữ nhịp, không phải người "đứng giữa sân". Khi trả lại quyền chủ động cho cộng đồng, lễ hội sẽ sống bằng ký ức văn hóa, niềm tin và cảm xúc của người dân – đó mới chính là biểu hiện sâu sắc nhất của việc đặt người dân ở trung tâm trong đời sống văn hóa.
Không phải "thích gì cung cấp nấy"
Lấy người dân làm trung tâm không có nghĩa là chiều theo mọi sở thích, càng không phải là buông lỏng vai trò định hướng của Nhà nước trong quản lý văn hóa. Nếu hiểu theo cách "người dân thích gì thì cung cấp nấy", thì đó là cách tiếp cận của thị trường thuần túy, không phải là cách tiếp cận của một nền văn hóa phát triển lành mạnh và bền vững.
Văn hóa luôn có hai chiều: đáp ứng nhu cầu và nâng cao nhu cầu. Người dân cần được thụ hưởng những gì họ quan tâm, nhưng đồng thời cũng cần được dẫn dắt, mở rộng thị hiếu, tiếp cận những giá trị chân – thiện – mỹ. Vai trò của Nhà nước và các thiết chế văn hóa là rất quan trọng trong việc điều tiết thông qua hệ thống chính sách hỗ trợ sáng tạo giá trị tốt, đầu tư cho nghệ thuật chất lượng cao, và phát triển giáo dục thẩm mỹ.
Phá điểm nghẽn để văn hóa đến với mọi người dân
Nghị quyết 80 cũng nhắc đến câu chuyện cần phá các "điểm nghẽn" để văn hóa phát triển. Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở sự chênh lệch về cơ hội tiếp cận và chất lượng dịch vụ văn hóa giữa các vùng, các nhóm xã hội. Ở các đô thị lớn, người dân có nhiều lựa chọn, trong khi ở nhiều vùng nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa, thiết chế văn hóa còn thiếu và yếu.
Một điểm nghẽn khác là cơ chế đầu tư và tổ chức hoạt động văn hóa còn mang nặng tính bao cấp, bình quân, chưa thực sự dựa trên nhu cầu của người dân. Bên cạnh đó, khoảng cách số và năng lực tiếp cận công nghệ cũng đang tạo ra một dạng bất bình đẳng mới trong hưởng thụ văn hóa, khi nhiều sản phẩm văn hóa chuyển lên nền tảng số.
Tiếp cận toàn diện với quyền văn hóa theo Nghị quyết 80
Điểm mới quan trọng của Nghị quyết 80 không chỉ nằm ở việc nhấn mạnh người dân là trung tâm, mà là cách tiếp cận toàn diện hơn đối với quyền văn hóa của công dân. Nghị quyết chuyển mạnh sang tư duy quyền và tiếp cận bình đẳng, trong đó người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng, mà còn là chủ thể sáng tạo, tham gia và quyết định đời sống văn hóa.
Đặc biệt, Nghị quyết đặt ra yêu cầu bảo đảm công bằng trong tiếp cận văn hóa giữa các vùng miền, giữa các nhóm xã hội, chú trọng đến những nhóm yếu thế như người khuyết tật, trẻ em, người nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số. Đây là cách tiếp cận mang tính bao trùm, phù hợp với quan điểm phát triển bền vững.
Một điểm mới nữa là gắn việc thụ hưởng văn hóa với phát triển dịch vụ văn hóa và thị trường văn hóa, cho thấy văn hóa không chỉ là hoạt động phong trào hay phúc lợi xã hội, mà còn là một lĩnh vực dịch vụ công và dịch vụ sáng tạo cần được đầu tư chuyên nghiệp. Nếu trước đây chúng ta nói "mang văn hóa đến cho người dân", thì Nghị quyết 80 đặt ra một bước tiến mới: xây dựng hệ sinh thái văn hóa để người dân được sống trong văn hóa, được sáng tạo, lựa chọn và phát triển cùng văn hóa.
