TP.HCM từ lâu đã được xem là thủ phủ xuất bản của cả nước, với thị trường sách sôi động và hệ sinh thái xuất bản - phát hành lớn nhất. Theo các chuyên gia, yếu tố then chốt tạo nên vị thế này chính là nền tảng văn hóa đọc được hình thành từ rất sớm trong đời sống người dân thành phố.
Văn hóa đọc tạo nên thị trường sách sôi động
TS Quách Thu Nguyệt, nguyên Giám đốc - Tổng biên tập nhà xuất bản Trẻ - nguyên Phó giám đốc Đường sách TP.HCM, cho biết: “Thực ra với TP.HCM, trong lịch sử thành phố đã có một nền tảng về văn hóa đọc rất chắc chắn. Nó dựa trên thói quen đọc của người dân thành phố. Họ là những người không đọc là không chịu nổi, cho dù ở tầng lớp nào. Có những bức ảnh rất ấn tượng về các anh đạp xích lô nằm đọc báo”.
Theo TS Nguyệt, nền tảng này được hình thành từ nhiều yếu tố, bao gồm sự xuất hiện sớm của công nghệ in ở Nam Bộ, văn hóa gia đình và nhà trường. Bà kể lại rằng khi còn đi học, ngoài giáo viên Ngữ văn, cả những thầy cô dạy Toán, Lý, Hóa cũng thường giới thiệu sách cho học sinh. Học sinh được giao thuyết trình về tác phẩm văn học, từ đó hình thành thói quen tìm và đọc sách.
TS Nguyệt nhấn mạnh: “Tôi hay nói thị trường xuất bản ở TP.HCM gần như là chiếc ‘hàn thử biểu’ để đo nhu cầu, loại sách và đo cả thị trường tiêu thụ. Thời của tôi, một cuốn sách in 1.000 - 2.000 bản thì riêng TP.HCM đã chiếm hơn 60%. Các nhà xuất bản đều có chi nhánh ở phía Nam, đơn vị làm sách tư nhân cũng tập trung nhiều ở TP.HCM”.
Ông Phạm Minh Thuận, Chủ tịch HĐQT FAHASA, cho biết nhu cầu đọc sách đã xuất hiện rất rõ ngay sau năm 1975. “TP.HCM vốn là đô thị có trình độ trí thức cao. Người dân rất quan tâm và muốn tìm hiểu sâu về những nội dung mới, về các chính sách mới thông qua trang sách. Do nguồn sách lúc bấy giờ còn khá khiêm tốn so với nhu cầu thực tế, cuốn sách nào đưa ra bán cũng được người dân đón nhận”, ông kể.
50 năm thay đổi của thị trường sách TP.HCM
Cuối năm 1975, một phòng phát hành thuộc Sở Văn hóa - Thông tin được thành lập để tiếp nhận sách từ miền Bắc. Đến ngày 6/8/1976, Quốc doanh Phát hành sách TP.HCM - tiền thân của FAHASA - chính thức ra đời, đảm nhận việc tiếp nhận và phân phối sách đến các hiệu sách nhân dân.
Bước sang thời kỳ Đổi mới, ngành sách bắt đầu 'bung ra' mạnh mẽ với sự xuất hiện của nhiều nguồn sách hơn, các nhà xuất bản địa phương và đặc biệt là các đại lý tư nhân. Ông Phạm Minh Thuận cho biết: “Bước sang thời kỳ Đổi mới, ngành sách bắt đầu 'bung ra' mạnh mẽ với sự xuất hiện của nhiều nguồn sách hơn, các nhà xuất bản địa phương và đặc biệt là các đại lý tư nhân”.
Thị trường xuất hiện nhiều dòng "sách mì ăn liền" như truyện vụ án, tiểu thuyết tình cảm được làm nhanh và tiêu thụ mạnh. Trong khi đó, nhiều nhà sách quốc doanh tồn kho lớn, phải chia đôi mặt bằng để bán thêm giày dép, hàng bách hóa nhằm duy trì hoạt động.
Từ đầu những năm 1990, thị trường bước sang giai đoạn mới. Các đơn vị phát hành chủ động tìm kiếm nguồn sách thay vì chỉ chờ phân phối theo kế hoạch. Sách ngoại văn xuất hiện nhiều hơn, mô hình nhà sách chuyển từ bán qua quầy sang không gian mở. Ông Thuận cho rằng sự thay đổi này phản ánh nhu cầu độc giả: nhà sách không còn chỉ là nơi phân phối sách, mà dần trở thành không gian trải nghiệm và tiếp cận tri thức.
Theo ông Phạm Minh Thuận, TP.HCM tập trung khoảng 70% nguồn hàng sách của cả nước, từ các NXB địa phương, chi nhánh của NXB trung ương đến các công ty sách tư nhân. Chính quy mô thị trường này tạo điều kiện để nhiều mô hình kinh doanh sách mới được thử nghiệm trước khi mở rộng ra các địa phương khác.
Đổi mới tư duy quản lý để phát triển bền vững
TS Quách Thu Nguyệt cho rằng, cùng sự phát triển của thị trường, ngành sách thành phố cũng cần tiếp tục đổi mới về tư duy quản lý. Bà nhấn mạnh: “Vai trò quan trọng là nguồn nhân lực, thứ hai là năng lực của nhà quản lý trực tiếp là nhà xuất bản, thứ ba là tầm nhìn của nhà quản lý về ngành. Vấn đề nằm ở con người”.
Theo TS Nguyệt, khi thị trường ngày càng cạnh tranh và công nghệ thay đổi cách người dân tiếp cận tri thức, lợi thế của TP.HCM không chỉ nằm ở quy mô thị trường hay số lượng doanh nghiệp, mà còn ở khả năng đào tạo đội ngũ làm nghề, phát triển không gian văn hóa đọc và tiếp tục thích ứng với xu hướng mới của ngành xuất bản.
