Việc công bố và xuất bản tác phẩm của tác giả đã qua đời luôn đi kèm nhiều vấn đề phức tạp, đòi hỏi người làm sách có cách tiếp cận khéo léo để vượt qua định kiến "trục lợi" và tôn vinh đúng giá trị di sản. Theo USA Today, những cuốn sách như vậy thường đại diện cho sự hoài niệm và có tiềm năng trở thành sách bán chạy, tuy nhiên cũng vấp phải nhiều tranh cãi về đạo đức và bản quyền.
Câu chuyện từ gia đình Berenstain
USA Today gần đây chia sẻ câu chuyện xuất bản của Stan và Jan Berenstain, hai tác giả năng suất đã viết và minh họa hàng trăm cuốn sách về gia đình Gấu Berenstain trong suốt cuộc đời. Tuy nhiên, họ không mấy chỉn chu trong việc quản lý các tác phẩm của mình, thường nhét các trang bản thảo vào phong bì, ngăn kéo hoặc để chúng nằm ngổn ngang dưới tầng hầm.
Khi cả hai qua đời, con trai họ, Mike Berenstain, tiếp quản thương hiệu truyện Berenstain và đồng thời tiếp nhận cả sự lộn xộn này. Trong quá trình dọn dẹp và phân loại tài liệu, ông phát hiện ra nhiều cuốn sách chưa từng được xuất bản. Sắp tới, một trong những tác phẩm này là Too Loose, Too Tight, Just Right sẽ chính thức được Random House cho ra mắt vào ngày 6/10 tới.
Trường hợp của nhà Berenstain không hiếm. Các cuốn nhật ký của Samuel Pepy, tác phẩm dở dang The Last Tycoon của F. Scott Fitzgerald, cũng như Northanger Abbey và Persuasion của Jane Austen đều đã được ra mắt theo cách này, trang The Week dẫn chứng.
Giá trị của sự hoài niệm
Theo USA Today, sách được xuất bản sau khi tác giả qua đời thường đại diện cho sự hoài niệm và có khả năng trở thành sách bán chạy. Theo dữ liệu mà chi nhánh xuất bản sách thiếu nhi của Random House chia sẻ, cuốn sách thiếu nhi được yêu thích và là món quà tốt nghiệp kinh điển Oh, the Places You’ll Go! bán được hơn một triệu bản mỗi năm.
Leonard Marcus, một nhà sử học, nhà phê bình và tác giả chuyên về sách thiếu nhi, cho biết tác phẩm của các tác giả kinh điển luôn đảm bảo doanh số, ngay cả trong thời kỳ kinh tế khó khăn. "Sách của người nổi tiếng và sách kinh điển có thể coi là hai hiện tượng song hành, bởi đây là hai loại sách quen thuộc nhất mà các nhà xuất bản cho rằng sẽ dễ dàng được nhận diện tại các chuỗi cửa hiệu lớn", Marcus nhận định.
Mallory Loehr, Chủ tịch kiêm giám đốc xuất bản chi nhánh sách thiếu nhi của Random House, cho biết việc duy trì sức sống cho các tên tuổi đã quen thuộc là một yếu tố quan trọng. Ví dụ, sách của tác giả kiêm họa sĩ minh họa Dr. Seuss vẫn giữ được sức tiêu thụ mạnh. Theo nhà xuất bản này, hơn 800 triệu bản sách của Dr. Seuss đã được bán ra, với 10 triệu bản được tiêu thụ mỗi năm. Các nhân vật như Grinch và Cat in the Hat luôn giữ được sức hút bền bỉ trong văn hóa đại chúng, từ các meme, trang phục Halloween cho đến các món đồ trang trí dịp lễ hội.
Tranh cãi không hồi kết về đạo đức và bản quyền sách
Trong khi tiềm năng của việc ra mắt tác phẩm từ những tên tuổi thành danh, dù họ đã qua đời, là rõ ràng, chúng vấp phải nhiều vấn đề tế nhị, trang Independent nhận định. Henry James và Charles Dickens nằm trong số những tác giả đã đốt các tài liệu cá nhân để đảm bảo chúng không bị xuất bản sau khi họ qua đời. Philip Larkin cũng từng bày tỏ sự ủng hộ đối với hành động này: "Thực ra, người ta nên đốt bỏ mọi thứ", ông nói. Tuy nhiên, ông đã không thực hiện được kế hoạch này và dẫn đến việc tuyển tập Selected Letters vẫn được xuất bản sau khi ông mất.
Đáng chú ý là hiện chưa có bộ quy tắc đạo đức chuẩn mực nào về vấn đề này. Loehr chọn cách tôn trọng nguyện vọng của những người quản lý di sản trong trường hợp tác giả chưa ra mắt tác phẩm, chưa đốt bỏ và cũng không để lại dặn dò gì. Còn "nếu tác giả từng để lại chỉ dẫn cụ thể, chẳng hạn 'Tôi tuyệt đối không muốn tác phẩm này được xuất bản', thì chắc chắn là ta không được phép làm điều đó", Loehr chia sẻ.
Còn Marcus cho rằng đôi khi chính các tác giả lại không đánh giá đúng mức tác phẩm của mình khi còn sống. Vì vậy, các cuộc tranh luận về đạo đức cần có sự linh hoạt nhất định. "Bạn chắc chắn không muốn bỏ lỡ một tác phẩm tuyệt vời chỉ vì người tạo ra nó rất ghét việc tác phẩm được xuất bản sau khi mình qua đời. Tuy nhiên, điều đó chỉ nên làm nếu những người thực hiện dự án có đủ năng lực chuyên môn và thực sự đặt lợi ích tốt nhất của cuốn sách lên hàng đầu", Marcus nhận định.
Tiếp nối di sản
Vượt lên những tranh cãi này, không thể bác bỏ rằng, việc xuất bản sách sau khi tác giả qua đời giúp kết nối các thế hệ và giúp người trẻ hiểu được những điều lịch sử chưa nói lên. Tạp chí thời trang và nghệ thuật Russh cho rằng nếu không có những dự án xuất bản sách sau khi tác giả qua đời, thế hệ hiện nay không bao giờ được biết đến cuốn Vụ án (The Trial) của Franz Kafka, những bài thơ của Emily Dickinson hay Nhật ký Anne Frank. Việc ngăn cản xuất bản những tác phẩm này đồng nghĩa với việc dập tắt những tiếng nói "có lẽ vẫn còn nhiều điều muốn gửi gắm".
Còn Berenstain nhớ lại cảnh mình từng hỏi cha mẹ xem họ đang làm gì trong căn phòng làm việc ở nhà. Việc hoàn thành và ra mắt cuốn Too Loose, Too Tight "đưa tôi trở về với quãng thời gian thơ ấu ấy".
Trong bối cảnh này, nhà phê bình Helen Coffey của tờ Independent nhận định điều cần xem xét chính là động cơ đằng sau việc xuất bản. Nếu mục đích chỉ đơn thuần là "trục lợi" thay vì tôn vinh di sản của người nghệ sĩ, thì "đó khó có thể coi là lý do chính đáng". Còn cây viết Alex Belth thì chia sẻ trên tạp chí Esquire rằng: "Vì các nhà văn lấy cảm hứng nghệ thuật từ cuộc sống và từ những người xung quanh, nên có lẽ cũng công bằng khi cuộc sống đôi khi lấy lại một chút từ chính họ. Đặc biệt là khi họ không còn ở đó để lên tiếng phàn nàn nữa".
