Là thương binh hạng 2/4, mất 65% sức khỏe và nhiễm chất độc da cam, nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Hữu Thanh có thể là tác giả duy nhất ở Việt Nam sở hữu bộ ảnh đẹp chụp những người nhuộm răng đen – một phong tục đang mai một. Gặp ông tại trại sáng tác của Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam ở Đại Lải (Phú Thọ), người xem ấn tượng bởi sự tươi trẻ, thông minh và tinh tế của người nghệ sĩ 70 tuổi.
Từ thợ ảnh làng đến nghệ sĩ nhiếp ảnh
Ông Thanh sinh năm 1956 tại xã Ngọc Thanh, huyện Kim Động, Hưng Yên (nay là xã Hiệp Cường). Nhập ngũ năm 1974, tháng 3/1975 ông bị thương nặng khi cùng Sư đoàn 324 chiến đấu ở mặt trận tây nam Huế. Trên điểm cao 224, trúng mảnh pháo, ông phải phẫu thuật hai lần và xuất ngũ năm 1977 với vết sẹo lớn trước bụng. Sau đó, ông làm nhiều nghề: buôn bán, thầu chợ, làm long nhãn, thợ may... rồi trở thành nghệ sĩ nhiếp ảnh.
Năm 1995, ông mua máy ảnh Praktica Đông Đức giá 1,7 triệu đồng từ người họ hàng và bắt đầu tập chụp. “Tôi toàn học lỏm anh em, rồi chép ra giấy cho khỏi quên. Cuốn phim đầu tiên chụp một đám ma, ảnh ra trong vắt, không hỏng cái nào. Thế là thành thợ ảnh của làng”, ông kể. Năm 2000, lần đầu tham gia Liên hoan Ảnh nghệ thuật khu vực đồng bằng sông Hồng, ông có 3 ảnh treo triển lãm. Liên hoan sau, 4 ảnh lại được treo. Ông tiếp tục tham gia các cuộc thi toàn quốc và quốc tế, gần như lần nào cũng có ảnh vào triển lãm.
Người chép sử làng bằng ảnh
Năm 2002, ông vào hội ảnh nghệ thuật tỉnh, năm 2009 gia nhập Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam. Năm 2016, ông ra mắt sách ảnh “Làng tôi” – tập hợp những bức ảnh tư liệu và nghệ thuật về làng quê. Sách đoạt giải C của Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam và được các cụ trong làng cất giữ trong đình, tặng khách quý. “Có vị bảo tôi là người chép sử làng bằng ảnh”, ông tự hào nói.
Bộ ảnh răng đen có một không hai
Sau nhiều năm hoạt động, ông Thanh nhận ra “chụp ảnh đẹp để thi đơn giản quá, tôi muốn làm khác đi”. Một lần đến phố Hiến, thấy các cụ già mặc đồ lễ, răng đen, ngồi têm trầu, ông giật mình nghĩ ngay: phải chụp các cụ này, không thì hết cơ hội. Trong các năm 2019-2020, ông chuyên tâm chụp các cụ răng đen khắp nơi: trong làng, trong xã, ra huyện khác, thậm chí tỉnh khác.
“Tôi đi khắp nơi tìm nhân vật. Hỏi bạn bè, người cao tuổi, vào các nhà chùa hỏi sư thầy. Nhiều thầy đưa mình đến từng nhà, các cụ vui lắm. Nhưng câu cửa miệng là ‘tôi xấu như ma thế này, chụp làm gì’. Mình phải vận dụng nhiều thủ thuật. Máy ảnh thiết lập sẵn, rồi hỏi ‘cụ ơi cụ còn mấy cái răng đen?’ hoặc ‘xưa nhuộm răng phải kiêng có khổ không?’, có cụ thì khích tướng ‘con cụ bảo không nhớ răng mẹ đen hay trắng’. Thế là có cụ há miệng, đưa tay đếm, hoặc cười – mình chụp liền”, ông chia sẻ.
Hiện bộ sưu tập ảnh răng đen của ông có 210 nhân vật, dung lượng 37 GB với hơn 2.000 file ảnh chất lượng cao, tất cả đều có tên tuổi, địa chỉ. Người trẻ nhất là sư thầy hơn 40 tuổi (răng ám đen do ăn trầu), già nhất là cụ ông 106 tuổi đã mất cách đây 2 năm. Trong số đó có những nhân vật nổi bật như cụ Đinh Trọng Tế (93 tuổi, Đọi Sơn, Hà Nam) từng 10 lần đóng vai vua Lê Đại Hành cày ruộng trong lễ hội tịch điền, hay nữ Anh hùng Lao động Phạm Thị Vách (86 tuổi, Hưng Yên).
Nghệ sĩ nhiếp ảnh Phạm Thành, Chi hội trưởng Chi hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam tại Hưng Yên, xác nhận: “Nguyễn Hữu Thanh là hội viên tích cực, có nhiều thành tích. Bộ ảnh răng đen của ông là một lối đi sáng tạo, đề tài hẹp nhưng giá trị vì đó là nét văn hóa cổ đang mai một”. Nghệ sĩ nhiếp ảnh Lê Nguyễn, Phó chủ tịch Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam, cho biết nhuộm răng là phong tục độc đáo nhưng chưa ai khai thác chuyên đề, vì thế bộ ảnh của ông Thanh là công trình có giá trị. Hội rất ủng hộ và khuyến khích hội viên tìm hướng đi độc đáo như thế.
Ông Thanh mong muốn in sách, mở triển lãm và tặng ảnh cho bảo tàng. “Nhưng vấn đề là chưa có tiền, tôi đang tìm nhà tài trợ mà chưa ra”, ông nói. Tục nhuộm răng đen phổ biến ở nhiều dân tộc châu Á, trong đó có Việt Nam (Kinh, Thái, Tày, Nùng...), với hỗn hợp cánh kiến, chanh, phèn đen phết vào răng trong nhiều ngày. Bộ ảnh của Nguyễn Hữu Thanh không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn là tư liệu xã hội học, dân tộc học quý giá.
