Vịnh Hạ Long, nằm ở phía đông bắc Tổ quốc, từ lâu đã được xem là kỳ quan thiên nhiên kỳ vĩ. Khi tham quan vịnh, thi sĩ Á Nam Trần Tuấn Khải (1895-1983) đã để lại những cảm xúc sâu lắng trong thi phẩm "Cùng bạn chơi vịnh Hạ Long". Theo con thuyền nhổ sào, ông đã gửi gắm tình yêu thiên nhiên và nỗi niềm nước non qua những vần thơ: "Non xanh sương úa, nước vàng rơi. / Ánh ỏi xa đưa tiếng gọi chài. / Mấy lá buồm con xuôi ngược gió, / San hà riêng chất nhặng thuyền ai?".
Hải Long du ký và những danh thắng
Năm 1937, Trần Hữu Tư từ Sài Gòn ra thăm vịnh Hạ Long và viết tác phẩm "Hải Long du ký", coi nơi đây là kỳ quan thứ tám của thế giới. Vịnh có 1.969 hòn đảo lớn nhỏ, và tác giả đã ghé qua nhiều địa danh nổi tiếng. Tại hang Đầu Gỗ, du ký ghi lại rằng vua Khải Định từng đến thăm và đặt tên là Ngũ Thể Tường Vân. Để vào hang, du khách phải leo gần trăm bậc thang đá. "Động rộng, có từng ngăn, đá mọc như cột trụ. Trên trần có vô số nhũ đá lòng thòng như kết tụi". Cảnh tượng trong hang như tiên cảnh: "Cữa Lục có đỗng Tường vân, / Sánh cùng các đỗng có phần khác xa. / Giửa trời hã quát miệng ra, / Nuốt ngay tám gió lại hà năm mây. / Đổi màu theo bóng trời xây, / Bồng lai tiên cảnh thế nầy phải chăng?".
Kỳ quan thiên tạo cùng những nhũ đá với hình thù tự nhiên đã khiến Á Nam Trần Tuấn Khải phải tiếp mạch thơ ca ngợi: "Nào nơi điểm lục, chốn tô hồng, / Nghìn trạng muôn hình bút hóa công. / Cửa hé, bóng dương lồng vách gấm, / Hoàng kim thế giới phải đây không?". Đến núi Bài Thơ, Trần Hữu Tư gọi là núi Đề Thơ, nơi lưu giữ những bài thơ khắc trên vách đá của các vua quan, như thơ vua Lê Thánh Tông năm Mậu Tý (1468), chúa Trịnh Cương năm Kỷ Dậu (1729), Tuần phủ Quảng Yên Nguyễn Cẩn năm Canh Tuất (1910)... Lời khen của chúa Trịnh vẫn còn: "Biển rộng mênh mang, nước dâng đầy, / Núi chìm xuống nước, nước tràn mây. / Bàn tay tạo hóa sao khéo dựng, / Cảnh đẹp thần tiên một chốn này".
Giai thoại về biển Đồ Sơn và sông Bạch Đằng
Trương Vĩnh Ký trong chuyến đi Bắc Kỳ năm Ất Hợi (1876) đã ghi lại cảm nhận qua "Chuyến đi Bắc Kỳ". Ông được các quan giữ lại ăn Tết Nguyên đán tại Hải Phòng, thưởng thức đồ ăn ngon và âm nhạc: "khi ăn khi uống chuyện vãn cả đêm cả ngày. Quan đại lại bày làm rạp hát cho ba bữa luôn, coi hát bội cho no, rồi lại hát nhà trò".
Tác giả Giả Ẩn, khi đến sông Bạch Đằng, đã cảm tác bài "Qua sông Bạch Đằng" (Phụ nữ tân văn số 12, 18.7.1929), gợi nhớ chiến thắng Bạch Đằng của Hưng Đạo Đại vương: "Trông phong cãnh lại nhớ người, / Cãnh còn như cũ, người thời khác xưa. / Ào ngọn gió như khua như gợi: / Hô quan quân thẳng tới chiến trường. / Kìa núi dọc, nọ đèo ngang. / Chập chồng như thể xương tàn Nguyên binh".
Đứng trước sóng nước mênh mang của sông Bạch Đằng, quá khứ oai hùng làm Trần Hữu Tư bồi hồi, tưởng như thấy bãi cọc gỗ nơi Ngô Quyền đại phá quân Nam Hán và Đức Trần Hưng Đạo bắt sống Ô Mã Nhi. Ông chiêm nghiệm: "đến nay chúng ta đi qua sông Bạch Đằng chỉ thấy sóng bủa ba đào, vơi vơi trời nước; cuộc tang thương đã thay đổi mấy đời, song những người hữu tâm với giang san Tổ quốc, nhớ đến câu thơ: 'Đằng giang tự cổ huyết do hồng', thì cũng tưởng như thấy Đức Trần Hưng Đạo và ông Ngô vương Quyền đương diệu võ dương oai trên sông Bạch Đằng vậy", Hải Long du ký ghi.
Trong Hải Long du ký, hành trình dừng lại ở biển Đồ Sơn: "chúng tôi bèn rủ nhau ra Đồ Sơn tắm biển. Đến nơi người nào cũng xuống tắm, bỉ nhơn vì thấy gió thời mát quá, nên không thèm tắm. Đang kiếm chỗ ngồi hứng gió, thì chủ chèo đò chỉ cho cục đá mà trước kia vua Thành Thái cũng ngồi hứng gió tại đó. Vừa lên ngồi vừa nhớ lại cái đời làm vua của đức Thành Thái, suy ra chẳng khác nào một giấc chiêm bao". Tức cảnh sinh tình, bài Đường luật "Đồ Sơn vãn vọng" ra đời, có câu: "Hải tần riêng cảnh lánh ngoài tào, / Gió biển Đồ Sơn khỏe biết bao! / Đất Bắc trông ra bờ cõi rộng. / Trời Nam ngảnh lại núi mây cao". Nguyễn Can Mộng (1880-1954) đến đây đã bao quát cảnh quan với tứ thơ: "Mặt bể trời ngang con mắt rộng, / Đầu ghềnh rượu sớm tấm lòng chay. / Thông reo quanh ghế chen làn sóng, / Buồm lửng ngoài khơi lẩn đám mây" qua bài "Hiểu du Đồ Sơn" (Sáng sớm đi chơi Đồ Sơn). (còn tiếp)
