Chính phủ vừa ban hành Nghị định 282 quy định chi tiết một số điều và hướng dẫn thi hành Nghị quyết số 28 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam, trong đó nổi bật là việc lần đầu tiên thí điểm mô hình đô thị di sản văn hóa.
5 tiêu chí để được chọn thí điểm
Theo Nghị định, địa phương được lựa chọn thí điểm mô hình đô thị di sản văn hóa khi đáp ứng đủ 5 tiêu chí. Thứ nhất, đô thị có di sản văn hóa được hình thành trong quá trình hình thành và phát triển của địa phương. Thứ hai, có quan hệ chặt chẽ giữa đô thị với di sản văn hóa và giá trị của di sản văn hóa phải tạo nên giá trị của đô thị.
Tiêu chí thứ ba khá 'gắt': địa phương phải có từ hai di sản văn hóa vật thể hoặc phi vật thể, di sản tư liệu trên địa bàn được Việt Nam hoặc UNESCO công nhận, xếp hạng hoặc ghi danh. Đồng thời, địa phương phải thực hiện tốt công tác bảo vệ và phát huy giá trị gắn với giáo dục truyền thống, làm nền tảng phát triển kinh tế - xã hội, du lịch, công nghiệp văn hóa có hiệu quả, đóng góp vào tăng trưởng kinh tế địa phương và quảng bá giá trị di sản trong nước và quốc tế.
Yêu cầu về quản lý và kinh nghiệm thực tiễn
Tiêu chí thứ tư yêu cầu địa phương đã ban hành và thực hiện tốt quy chế quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa; bảo đảm bảo tồn yếu tố gốc cấu thành giá trị di sản, cấu trúc không gian, cảnh quan văn hóa, kiến trúc, kiểm soát mật độ xây dựng, tầng cao, hình thức kiến trúc, không gian công cộng, hạ tầng kỹ thuật và các hoạt động khai thác dịch vụ trong khu vực di sản. Ngoài ra, cần có các chương trình, đề án, dự án về quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa triển khai hiệu quả, cùng chế độ, chính sách phù hợp cho nghệ nhân.
Tiêu chí thứ năm nhấn mạnh kinh nghiệm thực tiễn trong đầu tư, bảo tồn, tôn tạo, quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa; bảo tồn bền vững di sản và phát triển bền vững các yếu tố văn hóa, kinh tế, xã hội, môi trường. Đặc biệt, địa phương phải có di sản thế giới được định giá giá trị kinh tế tổng thể và công bố quốc tế, cùng bảo tàng đạt tiêu chuẩn hạng II trở lên.
Cơ chế đặc thù và chính sách ưu đãi
Nghị định nêu rõ mô hình đô thị di sản văn hóa thí điểm được đầu tư, hỗ trợ bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích, thực hiện chương trình, đề án, dự án bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa, và thực hiện cơ chế, chính sách ưu đãi. Cụ thể, địa phương sẽ có quần thể kiến trúc đô thị, nông thôn, địa điểm cư trú, khu vực đô thị và nông thôn, công trình công nghiệp chứa đựng công trình kiến trúc, không gian lịch sử, văn hóa có giá trị tiêu biểu cho một hoặc nhiều giai đoạn phát triển lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật và di sản văn hóa vật thể cùng không gian di sản văn hóa phi vật thể của cộng đồng chủ thể hoặc truyền thống văn hóa của con người.
Địa phương thí điểm cũng có các nhóm công trình xây dựng, nhóm công trình liên hoàn có tính đồng nhất về kiến trúc và cảnh quan hoặc có giá trị nổi bật về văn hóa, khoa học, lịch sử. Các địa điểm, khu vực trong lòng đất và dưới nước đã phát hiện di tích, di vật hoặc có dấu hiệu lưu giữ di tích, di vật, địa điểm phát hiện dấu tích liên quan đến hoạt động của con người có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học sẽ được bảo vệ và phát huy giá trị. Cảnh quan thiên nhiên, môi trường - sinh thái và không gian cảnh quan vật chất tự nhiên chứa đựng giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thẩm mỹ cùng không gian văn hóa vật thể và di sản văn hóa phi vật thể liên quan sẽ được bảo tồn và phát huy giá trị theo hướng gắn kết không gian di sản văn hóa vật thể, phi vật thể, không gian thực hành di sản văn hóa phi vật thể với cộng đồng chủ thể.
Quyền quyết định chính sách ưu đãi về phí, lệ phí
Theo Nghị định, địa phương thực hiện thí điểm mô hình đô thị di sản được quyết định cơ chế, chính sách ưu đãi về phí, lệ phí. HĐND cấp tỉnh được quyết định ban hành mức thu phí dịch vụ tại di tích, lệ phí ngoài danh mục phí, lệ phí theo quy định của pháp luật về phí, lệ phí. Ngân sách địa phương được hưởng toàn bộ các khoản thu từ phí, lệ phí do HĐND ban hành ngoài danh mục phí, lệ phí. Phí tham quan danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử - văn hóa, công trình văn hóa, bảo tàng trên địa bàn đô thị di sản sau khi trừ chi phí được trích để lại cho đơn vị sự nghiệp công lập để trang trải chi phí hoạt động cung cấp dịch vụ thu phí.
