Người Tày, một trong những dân tộc thiểu số đông nhất Việt Nam, lưu giữ nhiều phong tục độc đáo trong tang lễ. Trong đó, tục tắm cho người chết trước khi nhập quan và kiêng chó ngủ dưới gầm giường là hai tập tục đặc biệt, thể hiện niềm tin về sự chuyển tiếp sang thế giới bên kia.
Phong tục tắm cho người chết
Theo quan niệm của người Tày, khi một người qua đời, linh hồn cần được thanh tẩy để có thể đầu thai. Vì vậy, gia đình sẽ tiến hành nghi thức tắm cho thi hài bằng nước ấm pha lá thơm, như lá bưởi hoặc lá chanh. Nước tắm được đun sôi, để nguội vừa phải, sau đó dùng khăn sạch lau toàn thân người chết. Nghi thức này thường do người cao tuổi trong dòng họ thực hiện, kèm theo lời khấn cầu siêu.
Việc tắm cho người chết không chỉ là vệ sinh mà còn mang ý nghĩa tâm linh: giúp linh hồn sạch sẽ trước khi về với tổ tiên. Theo ông Hoàng Văn Páo, một già làng người Tày ở tỉnh Bắc Kạn, "tục tắm cho người chết là để họ được thanh thản bước sang thế giới bên kia, không vướng bụi trần". Sau khi tắm, thi hài được mặc quần áo mới, thường là trang phục truyền thống của dân tộc, rồi mới đặt vào quan tài.
Kiêng chó ngủ dưới gầm giường
Một tục lệ khác của người Tày là kiêng chó ngủ dưới gầm giường. Theo họ, nếu chó nằm ngủ ở vị trí này, đó là điềm báo gia đình sắp có người chết. Người Tày tin rằng chó có khả năng cảm nhận được cái chết, và hành động nằm dưới gầm giường báo hiệu linh hồn người bệnh nặng sắp ra đi. Vì vậy, khi thấy chó vào gầm giường nằm, gia chủ sẽ xua đuổi ngay, đồng thời thắp hương cầu khấn tổ tiên phù hộ.
Chị Lý Thị Hoa, một người dân tộc Tày tại huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn, chia sẻ: "Người già trong bản dạy rằng chó nằm gầm giường là báo hiệu chuyện chẳng lành. Nhà tôi từng có lần thấy chó nằm dưới giường bà cụ, vài hôm sau bà mất. Từ đó, tôi rất để ý". Tuy nhiên, không phải gia đình nào cũng coi đây là điềm báo chắc chắn; nhiều người cho rằng đó chỉ là tập quán truyền miệng.
Ý nghĩa văn hóa và sự mai một
Các phong tục này phản ánh thế giới quan của người Tày, nơi cái chết không phải là kết thúc mà là sự chuyển đổi. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của xã hội, nhiều tập tục đang dần mai một. Thế hệ trẻ ít quan tâm đến các nghi lễ truyền thống, và việc tắm cho người chết ngày càng được thay thế bằng dịch vụ tang lễ hiện đại. Dù vậy, ở các bản làng xa xôi, những phong tục này vẫn được duy trì như một phần bản sắc văn hóa.
Việc bảo tồn các giá trị văn hóa của người Tày là cần thiết, nhưng cũng cần có sự linh hoạt để phù hợp với đời sống hiện đại. Nhiều nhà nghiên cứu văn hóa dân gian cho rằng, thay vì xóa bỏ, nên ghi chép và giải thích ý nghĩa của các phong tục để thế hệ sau hiểu và trân trọng.
