Phong tục thăm viếng và chăm sóc mộ phần tổ tiên của người Việt
Trong văn hóa tâm linh của người Việt, việc thờ phụng tổ tiên không chỉ dừng lại ở các nghi lễ cúng bái tại gia mà còn thể hiện qua sự chăm sóc chu đáo dành cho phần mộ của ông bà. Đây là một nét đẹp truyền thống, gắn liền với lòng hiếu thảo và sự tri ân đối với những người đã khuất.
Hàng năm, trước thềm năm mới hoặc sau Tết Nguyên đán tùy theo từng địa phương, con cháu thường đi thăm mộ tổ tiên. Công việc chính là đắp lại nấm mộ cho cao hơn, dọn sạch cỏ dại và những cây cối có thể ảnh hưởng đến hài cốt. Trong dịp này, con cháu thắp hương, khấn vái và mời vong linh tổ tiên về nhà ăn Tết cùng gia đình.
Ngoài dịp Tết, ngày Thanh Minh cũng là thời điểm quan trọng để tảo mộ. Con cháu mang theo vàng hương, đốt trước mộ và nếu mộ bị sụt lún thì tiến hành đắp lại. Một số gia đình còn mang cả mâm cỗ ra cúng ngay tại phần mộ. Việc trông nom mộ phần được thực hiện thường xuyên, nhưng đôi khi mộ có thể bị động do súc vật đào hoặc rễ cây xâm phạm. Theo tín ngưỡng dân gian, nếu mộ bị xâm phạm mà con cháu không biết, tổ tiên sẽ “báo mộng” hoặc “ứng điềm” khiến gia đình gặp ốm đau hoặc trắc trở trong công việc. Lúc đó, con cháu phải ra thăm mộ, sửa chữa và làm lễ tạ mộ để tạ tội với tổ tiên.
Nghi lễ tạ mộ
Lễ tạ mộ thường bao gồm trầu cau, xôi chuối, rượu gà và vàng hương. Con cháu đặt lễ trước mộ và khấn lễ. Trong nghi thức này, ngoài tổ tiên, con cháu cũng phải cúng vị Thổ thần cai quản khu vực đặt mộ. Lễ tạ mộ còn được thực hiện trong các trường hợp con cháu ở xa, lo lắng vong hồn ông bà không được yên ổn, hoặc khi xem tử vi thấy cần phải tạ mộ vào năm tháng nhất định.
Một phần không thể thiếu trong lễ tạ mộ là tờ sớ. Tờ sớ này được gửi đến các vị thần linh, nhờ Ngũ đạo tướng quân (vị thần coi quản các nẻo đường) dẫn hồn về mộ, và thông báo cho Đương xứ Thổ địa chánh thần (Thổ địa tại nơi có ngôi mộ) để được chứng giám. Dưới đây là nội dung của một tờ sớ tạ mộ theo phiên âm và dịch nghĩa:
Phiên âm: Tam bảo tư vì Tạ mộ pháp đàn. Tu cứ: Đại Việt tuế thứ... y vu gia xứ cư, Phụng Phật bảo an, tín chú... ... phục vụ vong hồn thời niên hưu cửu tang hái biến thiên, do thị kim nhật cần biện lưu thành chi lễ, dung thân tạ mộ chi nghi, trượng Phật từ chi tế độ, bằng Sứ giả chỉ dẫn hồn, lại phó pháp duyên, lĩnh triêm công đức, thiết bị phương ngưng cách trở, đạo lộ nan thông, tu chí Di văn giá. Hữu điệp thỉnh: Âm phủ Dẫn hồn Sứ giả Ngũ đạo tướng quân, Đương xứ Thổ địa chánh thần. Phục khất: Biến cáo sở thuộc chư ty, dẫn lĩnh vong hồn, an quy phần mộ, quan tâm khứ xứ, vô đắc trở duyên, thứ tỷ âm dương quân mông lợi lạc, cổ điệp. Mộ táng tại Tuế thứ..., niên..., nguyệt..., nhật..., thời điệp...
Dịch nghĩa: Tam bảo tư vì Tạ mộ pháp đàn. Nay cứ theo địa chỉ tại Đại Việt... Địa chỉ ở... Lễ này làm tại nhà chúng tôi, vâng theo phép Phật bảo hộ bình an, tín chủ tên là... cúi đầu bày tỏ về việc vong hồn của Tiên linh chúng tôi đã qua đời mà thời gian đã quá lâu cùng với thời cuộc biến đổi, sợ rằng hồn phách không yên, bởi vậy chúng tôi cần biện lễ vật để tạ mộ, trông ơn đức Phật tế độ vong hồn và đức Thần linh dẫn hồn sứ giả, đưa hồn đến nơi đến chốn, dẫu rằng âm dương cách biệt, đường sá xa xôi; nhưng nhờ có tờ Điệp văn này thì cũng thông cảm được. Tờ điệp này do quan Dẫn hồn sứ giả Ngũ đạo tướng quân chuyển đến quan Đương xứ Thổ địa chánh thần tiếp nhận nơi âm phủ. Xin quan Sứ giả bố cáo cho các ty các nơi thuộc hạt như các bến đò, bến chợ đều biết, không ai được làm ngăn cản để cho vong hồn được nhận lĩnh lễ vật an ổn ở nơi mộ phần, hầu khiến cho kẻ âm người dương đều được hưởng phúc lạc. Nay điệp Mộ táng tại... năm, tháng, ngày, giờ.
Tục thăm viếng và chăm sóc mộ phần tổ tiên không chỉ là trách nhiệm mà còn là niềm tự hào của người Việt, góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa tâm linh quý báu từ ngàn đời.
