Tục kết chạ giữa làng Vạn Phúc và làng Nga My (Hà Nội) đã tồn tại gần một thiên niên kỷ, trở thành một trong những mối giao hảo hiếm hoi còn được bảo tồn nguyên vẹn tại vùng Đồng bằng Bắc Bộ. Phong tục này không chỉ phản ánh tinh thần đoàn kết, tương trợ giữa các cộng đồng cư dân mà còn mang giá trị lịch sử, văn hóa sâu sắc, mở ra hướng bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch và xây dựng bản sắc địa phương.
Nguồn gốc và ý nghĩa của tục kết chạ
Tục kết chạ (còn gọi là kết nghĩa, ăn chạ, đi chạ, đi nước nghĩa hay giao hiếu) là một phong tục lâu đời của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ. Hình thành từ nhu cầu gắn kết cộng đồng trong quá trình khai phá, trị thủy, phát triển sản xuất, bảo vệ cuộc sống trước thiên tai, địch họa và cùng tổ chức các sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng. Phong tục này đã trở thành sợi dây bền chặt kết nối các làng quê Việt qua nhiều thế kỷ.
Không chỉ là hình thức giao hảo, tục kết chạ còn kết tinh những giá trị cốt lõi của văn hóa Việt Nam như tinh thần đoàn kết, trọng nghĩa tình, đề cao lễ nghĩa, sự hy sinh và tương trợ lẫn nhau. Những giá trị ấy được thể hiện trong từng quy ước cộng đồng, từ cách xưng hô, ứng xử hằng ngày đến việc chung tay giúp đỡ nhau trong lao động, sản xuất, xây dựng quê hương và tổ chức các nghi lễ truyền thống. Chính vì ý nghĩa xã hội và nhân văn sâu sắc, tục kết chạ đã vượt qua biến thiên lịch sử để tiếp tục được nhiều làng quê gìn giữ như một di sản văn hóa sống.
Mối giao hảo đặc biệt giữa Vạn Phúc và Nga My
Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, trong số những tục kết chạ còn tồn tại đến ngày nay, mối giao hảo giữa làng Vạn Phúc (xã Nam Phù, Hà Nội) và làng Nga My (xã Thanh Oai, Hà Nội) được xem là trường hợp đặc biệt. Suốt gần một thiên niên kỷ, tục kết chạ giữa hai làng đã được lưu truyền như một biểu tượng đẹp của tinh thần đoàn kết, nghĩa tình của người Việt Nam.
Theo thần phả và nhiều tư liệu Hán Nôm, tục kết chạ của hai làng bắt nguồn từ thời vua Lý Thái Tổ, khi kinh thành Thăng Long mới được xây dựng. Trong quá trình trị thủy, đắp đê bảo vệ vùng đất ven sông, cư dân hai làng đã cùng chung sức vượt qua những trận lũ lớn. Từ sự đồng lòng ấy, hai cộng đồng kết nghĩa anh em, cùng nguyện gìn giữ tình giao hảo cho các thế hệ mai sau. Điều đáng quý là sau gần hàng nghìn năm, lời giao ước ấy chưa bao giờ bị đứt đoạn. Người dân hai làng vẫn giữ những quy ước truyền thống như tôn nhau là "quan anh", coi nhau như người một nhà, duy trì nghi lễ thăm hỏi trong mỗi mùa lễ hội, cùng tham dự các sự kiện trọng đại của nhau.
Giá trị hiếm có của di sản cộng đồng
Nhà sử học Lê Văn Lan nhận định, tục kết chạ giữa Vạn Phúc và Nga My có nhiều điểm đặc biệt. Thông thường, các làng kết chạ thường ở gần nhau, thậm chí chỉ cách nhau một dòng sông để việc qua lại, giúp đỡ trở nên thuận tiện. Trong khi đó, Vạn Phúc và Nga My cách nhau khoảng 30 km. Ngày nay quãng đường ấy không xa, nhưng cách đây cả nghìn năm, đó là một hành trình đầy sông ngòi, bãi bồi và những trở ngại về giao thông. "Ngày nay đo trên không gian chỉ khoảng 30km, nhưng từ xưa, khoảng cách ấy là biết bao hiểm trở, ngăn cách. Vậy mà hai làng vẫn đến được với nhau. Đó là giá trị quý giá đầu tiên", ông nói.
Điểm đặc biệt thứ hai nằm ở chiều dài lịch sử. Phần lớn các tục kết chạ ở vùng Đồng bằng Bắc Bộ hình thành từ khoảng thế kỷ XVIII hoặc XIX, có lịch sử vài trăm năm. Riêng Vạn Phúc và Nga My đã duy trì mối giao hảo suốt gần một thiên niên kỷ. "Giữa Vạn Phúc và Nga My, mối duyên, mối tình, sự liên kết, kính trọng và giúp đỡ lẫn nhau đã có đến một nghìn năm. Đó là giá trị tuyệt vời", ông nhấn mạnh.
Theo Nhà sử học Lê Văn Lan, điều đáng quý nhất không nằm ở con số một nghìn năm. Giá trị lớn nhất là mối quan hệ ấy chưa bao giờ chỉ tồn tại trên giấy tờ hay trong truyền thuyết. Qua từng thế hệ, người dân hai làng vẫn tiếp tục thực hành những nghi lễ truyền thống, vẫn coi việc thăm hỏi, sẻ chia là trách nhiệm đối với "làng anh em". "Trải qua nghìn năm, mối duyên, mối tình kết nghĩa ấy vẫn rất bền chặt. Có những làng kết nghĩa theo thời gian dần phai nhạt, nhưng giữa Vạn Phúc và Nga My thì suốt một nghìn năm vẫn keo sơn, gắn bó từ quá khứ đến hiện tại và sẽ còn tiếp nối trong tương lai", ông chia sẻ.
Đánh thức di sản nghìn năm bằng ngôn ngữ nghệ thuật
Sáng 19/7, tại Đình Chính Vạn Phúc sẽ diễn ra Lễ kỷ niệm 1.000 năm nghĩa tình giao hảo Vạn Phúc-Nga My cùng chương trình nghệ thuật "Vạn Phúc-Nga My - Làng cổ bao đời, sáng ngời sử tích". Được dàn dựng ngay trong không gian Đình Chính Vạn Phúc - thuộc quần thể Di tích lịch sử-văn hóa cấp Quốc gia, chương trình không chỉ tái hiện hành trình hình thành và phát triển của tục kết chạ bằng ngôn ngữ âm nhạc, múa, sân khấu và nghệ thuật trình diễn, mà còn hướng tới lan tỏa những giá trị lịch sử, văn hóa của một di sản cộng đồng đã được bồi đắp qua gần một thiên niên kỷ.
Chương trình nghệ thuật do Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Truyền thông Xuân Thanh tổ chức sản xuất, quy tụ nhiều nghệ sĩ như Sao Mai Tuấn Anh, Minh Thúy, Dương Đức, Hạ Lan, Trâm Anh cùng đông đảo diễn viên, nghệ sĩ múa chuyên nghiệp và sự tham gia của bà con hai làng Vạn Phúc-Nga My. Từ câu chuyện về nghĩa tình giao hảo của hai làng cổ, chương trình kỳ vọng góp phần lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống, khơi dậy niềm tự hào về bản sắc dân tộc, đồng thời quảng bá hình ảnh Vạn Phúc như một điểm đến văn hóa-du lịch giàu tiềm năng của Thủ đô Hà Nội.
