El Nino đang phát triển rất nhanh với 81% khả năng đạt cường độ rất mạnh trong khoảng tháng 10 đến tháng 12 năm 2026, buộc Việt Nam phải chuẩn bị ứng phó từ ngay bây giờ. Theo Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia (NCHMF), từ tháng 5 đến tháng 7 năm 2026, nhiệt độ trung bình trên cả nước phổ biến cao hơn so với trung bình nhiều năm từ 0,5 đến 1,5 độ C, có nơi cao hơn. Lượng mưa phân bố không đồng đều: trong tháng 6, hầu hết các khu vực có tổng lượng mưa thấp hơn từ 15 đến 50% so với trung bình nhiều năm, riêng các tỉnh từ Thanh Hóa đến Đà Nẵng và phía tây các tỉnh từ Quảng Ngãi đến Gia Lai thấp hơn từ 55 đến 90%. Tình trạng này kéo dài sang nửa đầu tháng 7, với lượng mưa tại Đông Bắc bộ, Thanh Hóa đến Quảng Trị và một số tỉnh ĐBSCL thấp hơn từ 20 đến 75%.
Cường độ El Nino gia tăng nhanh chóng
Hiện nhiệt độ mặt nước biển khu vực Nino 3.4 cao hơn 1,3 độ C (ngưỡng El Nino mạnh là 1,5 độ C, rất mạnh từ 2 độ C). Các yếu tố khí hậu cho thấy khả năng 81% siêu El Nino sẽ xuất hiện vào cuối năm nay, sau đó giảm dần nhưng kéo dài đến giữa năm 2027. Từ tháng 11/2026 đến tháng 1/2027, nhiệt độ trên cả nước phổ biến cao hơn trung bình nhiều năm từ 1,5 đến 2 độ C, riêng Tây nguyên cao hơn từ 2 đến 2,5 độ C. Lượng mưa giảm mạnh: khu vực từ Quảng Trị đến Đà Nẵng thấp hơn 10-25%; Quảng Ngãi đến Lâm Đồng và Nam bộ thấp hơn 25-50%.
El Nino gây tác động trái ngược: Nam bộ, Tây nguyên và miền Trung khô hạn, trong khi miền Bắc mưa lũ nhiều hơn. Ông Trần Văn Hưng, Phó giám đốc Đài Khí tượng thủy văn Nam bộ, cho biết: “Dưới tác động của El Nino, thời tiết diễn biến bất thường hơn. Tác động đầu tiên là nền nhiệt tăng cao, nhiệt độ trung bình cao hơn nhiều năm. Ngược lại, số trận và lượng mưa phân bố không đều, số ngày có mưa giảm. Tổng lượng mưa năm có xu hướng giảm 10-20% so với trung bình nhiều năm. Mùa mưa kết thúc sớm hơn, mùa khô kéo dài hơn. Trong mùa mưa sẽ xen kẽ những ngày nắng gắt, oi bức kéo dài. Khả năng có 1-3 đợt giảm mưa, nắng nóng gay gắt (hạn bà chằn), mỗi đợt kéo dài 3-7 ngày, có nơi trên 7 ngày.” Ông Hưng lưu ý: “Tuy mưa không nhiều, nhưng giai đoạn này thường có mưa cực đoan cục bộ, cường độ lớn trong thời gian ngắn, dễ gây ngập úng tại các đô thị lớn như TP.HCM. Giông, lốc, sét trở thành rủi ro chính, gây thiệt hại nghiêm trọng.”
Nguy cơ thiếu nước và xâm nhập mặn
Từ cuối năm 2026 đến đầu năm 2027, mùa khô ở Nam bộ đến sớm hơn, kéo dài hơn và thiếu mưa hơn bình thường, làm tăng nguy cơ thiếu nước và xâm nhập mặn ở ĐBSCL. Số ngày nắng nóng tăng, đặc biệt cuối mùa mưa và đầu mùa khô. El Nino mạnh lên gây biến đổi bất thường, khó lường trong dự báo thời tiết, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống, sức khỏe và sản xuất. Nguy cơ thiếu nước cục bộ trong sản xuất nông lâm nghiệp và vườn cây ăn trái ở Tây Ninh, Bình Phước và hầu hết các tỉnh miền Tây. ĐBSCL, đặc biệt các tỉnh ven biển, chịu tác động nặng nhất do mùa khô hạn kéo dài, thiếu nước ngọt và xâm nhập mặn.
TS Đặng Kim Sơn, nguyên Viện trưởng Viện Chính sách chiến lược phát triển nông nghiệp nông thôn (IPSARD), khuyến cáo: “Trong ngắn hạn chưa thấy rõ hết tác động nhưng trong vài năm tới tác động rất lớn. Ngay từ bây giờ Việt Nam cần có chính sách ứng phó phù hợp. Với lương thực, các cơ quan dự trữ quốc gia và địa phương nhạy cảm với thiên tai nên tranh thủ mua vào khi giá thấp để sử dụng khi cần. Việc này cũng giúp nông dân giữ được giá tốt, duy trì động lực sản xuất. Một điều đáng quan tâm là vừa qua có báo cáo cho thấy Việt Nam đã chuyển 600.000 ha đất nông nghiệp sang mục đích khác, diện tích chuyển đổi thực tế có thể lớn hơn. Điều này cho thấy sản lượng và nguồn cung lương thực có xu hướng giảm.”
Bài học từ lịch sử
Chuyên gia cho rằng giải pháp tốt nhất là dựa vào bài học từ các đợt siêu El Nino 1997-1998, 2015-2016 và 2023-2024. Siêu El Nino 1997-1998 ghi nhận nắng nóng cực đoan và siêu bão Linda: Việt Nam trải qua các đợt nắng nóng diện rộng kéo dài kỷ lục 39 ngày liên tục ở bắc Trung bộ và hơn 30 ngày ở miền Trung, nhiệt độ nhiều nơi vượt ngưỡng 42 độ C. Bão Linda (1997) quét qua các tỉnh miền Tây cướp đi sinh mạng hơn 3.000 người. Siêu El Nino 2015-2016 là lịch sử hạn mặn với Nam bộ và Tây nguyên: nước mặn lấn sâu 70-90 km vào các nhánh sông ĐBSCL, hơn 220.000 ha lúa đông xuân bị thiệt hại, hàng chục ngàn ha cây ăn trái chết héo, tổng thiệt hại kinh tế ước tính hơn 15.000 tỉ đồng (khoảng 671 triệu USD). Hàng triệu người thiếu nước sinh hoạt. Tại Tây nguyên, hàng trăm ngàn ha cà phê và hồ tiêu chết khô. El Nino 2023-2024 ghi nhận kỷ lục 44,2 độ C tại Tương Dương (Nghệ An) tháng 5/2023. Lượng mưa thiếu hụt nghiêm trọng khiến nước tại hầu hết hồ thủy điện lớn ở miền Bắc (Sơn La, Lai Châu, Thác Bà) xuống dưới hoặc cận kề mực nước chết, gây thiếu hụt nguồn cung điện diện rộng mùa hè 2023, ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt và sản xuất công nghiệp.
Một chuyên gia kết luận: “Lịch sử cho thấy, cứ mỗi khi siêu El Nino xuất hiện, Việt Nam lại đối mặt với nắng nóng cực đoan, khô hạn khốc liệt, bão ít nhưng dị thường. Vựa lương thực ĐBSCL chịu thêm nước mặn xâm nhập sâu. Nông nghiệp là lĩnh vực chịu tác động trực tiếp, sau đó là năng lượng, tiêu dùng và cả nền kinh tế.” Ở tầm toàn cầu, trước khả năng siêu El Nino mạnh nhất 75 năm qua sắp xuất hiện, các chuyên gia kinh tế thế giới dự báo giá lương thực thực phẩm toàn cầu lại tăng sốt. El Nino có thể kết thúc từ giữa năm 2027, nhưng ảnh hưởng giá hàng hóa kéo dài đến hết năm 2028.
Ứng phó ra sao?
Ông Trần Văn Hưng khuyến nghị: Chính quyền địa phương theo dõi chặt chẽ bản tin dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn; chủ động xây dựng kế hoạch điều tiết và tích trữ nguồn nước, đặc biệt tại khu vực thường xuyên thiếu nước; rà soát phương án phòng chống hạn hán, xâm nhập mặn và nguy cơ cháy rừng; kiểm tra, nâng cấp hệ thống tiêu thoát nước đô thị để giảm ngập do mưa lớn cục bộ. Người dân cần sử dụng nước tiết kiệm, chủ động dự trữ nước sinh hoạt; hạn chế làm việc ngoài trời vào thời điểm nắng nóng gay gắt, bổ sung đủ nước, theo dõi sức khỏe; chủ động bảo vệ cây trồng, vật nuôi trước các đợt nắng kéo dài; theo dõi thường xuyên bản tin dự báo thời tiết để kịp thời ứng phó với mưa giông, lốc, sét và gió giật mạnh.
Các chuyên gia môi trường và khí hậu đồng quan điểm: giải pháp tốt nhất là “né” hạn - mặn bằng cách chuyển đổi cơ cấu cây trồng và mùa vụ. Các hộ gia đình tại ĐBSCL cần chủ động tích trữ nước ngọt bằng bồn chứa, túi chứa, đào ao lót bạt. Trong sản xuất, sử dụng giống lúa ngắn ngày (dưới 90 ngày) có khả năng chịu hạn, chịu mặn. Với Tây nguyên và nam Trung bộ, giảm diện tích lúa nước, chuyển sang cây hoa màu ngắn ngày cần ít nước. Đối với cây công nghiệp lâu năm như cà phê, áp dụng tưới tiết kiệm (nhỏ giọt, phun cục bộ) và tủ rơm rạ giữ ẩm gốc.
El Nino cũng ảnh hưởng đến an ninh năng lượng: lượng nước tích trữ ở hồ thủy điện thấp, nhu cầu tiêu thụ điện tăng vọt. Các nhà máy thủy điện cần phối hợp với cơ quan khí tượng để điều tiết, giữ nước tối đa từ cuối mùa mưa năm nay, đảm bảo nguồn nước phát điện cho các tháng cao điểm nắng nóng năm 2027. Chính phủ cần có chính sách khuyến khích điện mặt trời mái nhà để giảm nhu cầu tiêu thụ điện. Người dân và doanh nghiệp cần dịch chuyển khung giờ sản xuất tránh giờ cao điểm, sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả.
Tác động đến các nước láng giềng
Tại Thái Lan, Trung tâm nghiên cứu Krungthai COMPASS ước tính El Nino kéo dài đến giữa năm 2027, tác động đến nguồn cung lương thực đến cuối năm 2028. Riêng nông nghiệp có thể thiệt hại hơn 62 tỉ baht (khoảng 1,85 tỉ USD), tương đương 0,31% GDP do hơn 80% diện tích đất canh tác nằm ngoài khu vực tưới tiêu. Tính đến ngày 6/6/2026, lượng nước sử dụng được trong các đập ở miền Trung chỉ đạt khoảng 28% (mức nguy cơ 30%), làm tăng rủi ro cho vụ lúa chính cuối năm 2026 và lúa trái vụ nửa đầu năm 2027. Dự báo sản lượng lúa giảm 5,4 triệu tấn trị giá khoảng 1,3 tỉ USD, chiếm hơn 2/3 tổng thiệt hại nông nghiệp; mía giảm 12 triệu tấn (thiệt hại 340 triệu USD); sắn giảm 3,1 triệu tấn (tổn thất 300 triệu USD). Thu nhập nông dân giảm, chi phí nguyên vật liệu tăng, có thể đẩy lạm phát thực phẩm lên cao. Báo cáo khuyến nghị nông dân áp dụng tưới luân phiên khô và ướt, sử dụng giống chịu hạn; doanh nghiệp tăng cường an ninh nguyên liệu thô qua hợp đồng kỳ hạn; chính phủ đầu tư cơ sở hạ tầng tưới tiêu, phát triển hệ thống cảnh báo sớm và xây dựng cơ sở dữ liệu “Rủi ro khí hậu”.
Ấn Độ, cường quốc sản xuất gạo số 1 thế giới, cũng bắt đầu chuẩn bị. Tính đến ngày 5/7, diện tích gieo trồng lúa vụ hè mới đạt trên 6 triệu ha, giảm 0,93 triệu ha so với cùng kỳ năm ngoái. Đến hết tháng 6/2026, Ấn Độ có kho dự trữ kỷ lục 43 triệu tấn, nhưng để ứng phó El Nino, chính phủ vừa tăng giá thu mua gạo dự trữ, đẩy giá trong nước và giá xuất khẩu gạo 5% tấm tăng khoảng 7 USD/tấn.
Philippines, nước nhập khẩu gạo lớn nhất thế giới, dự báo khô hạn do El Nino gây thiệt hại khoảng 700.000 tấn lúa và mưa bão bất thường thiệt hại thêm 600.000 tấn, dẫn đến thiếu hụt lương thực nghiêm trọng, nâng tổng lượng gạo nhập khẩu năm 2026 lên 5,6 triệu tấn.
