Ông Nguyễn Cừ, nguyên Giám đốc, Tổng biên tập Nhà xuất bản Văn học, cho rằng một cuốn sách hay nhưng không ai đọc thì không còn ý nghĩa. Tuy nhiên, người làm sách không được phép chạy theo thị hiếu mà đánh mất chất lượng. Ông đã chia sẻ những câu chuyện làm nghề và tầm nhìn về ngành xuất bản trong thời đại công nghệ số với thế hệ biên tập viên trẻ.
Giá trị nội dung và khả năng tiếp cận của sách
Trong thời kỳ Đổi mới, quan điểm đưa sách ra thị trường như một sản phẩm văn hóa có tính sinh lời gặp nhiều ý kiến trái chiều. Ông Nguyễn Cừ luôn trăn trở làm sao để sách không chỉ là tài sản nằm trên giá mà phải sống động trong đời sống bạn đọc. Nếu sách không bán được, không đến tay người cần, nghề xuất bản sẽ không thể lâu dài. Khi thực hiện các bộ sách lớn như Tổng tập Văn học Việt Nam, ông và cộng sự phải đặt ra những câu hỏi thực tế: sách dành cho ai, thư viện cần bao nhiêu, bạn đọc phổ thông muốn gì, và ngân sách nhà nước phải được sử dụng hiệu quả ra sao.
Bài toán thị trường và chất lượng
Ông Nguyễn Cừ nhìn sách từ hai phía: giá trị nội dung và khả năng tiếp cận. Một cuốn sách hay nhưng không ai đọc thì không ý nghĩa, nhưng chạy theo thị hiếu rẻ tiền để bán được mà đánh mất phẩm chất văn hóa là điều không thể chấp nhận. Nhiệm vụ của người làm sách, nhất là ở nhà xuất bản 'gác đền chữ nghĩa' như Nhà xuất bản Văn học, là vừa phải tỉnh táo phát hiện những quan điểm sai trái, lệch lạc, vừa phải có bản lĩnh khuyến khích sáng tạo mới mẻ, mang tính xây dựng. 'Thẩm định' không phải 'cấm đoán' mà giúp tác giả hoàn thiện tác phẩm.
Theo ông, khâu quan trọng nhất trong quy trình biên tập là thẩm định và biên tập, đặc biệt với những bản thảo ở 'vùng xám' - vừa có ý tưởng tốt, triển vọng, nhưng lại bộc lộ một số tư tưởng chưa đúng. Lúc này, trình độ và bản lĩnh của biên tập viên được đặt lên hàng đầu. Họ phải trân trọng cái đúng, nhưng cũng phải thẳng thắn phản biện cái sai để thuyết phục tác giả điều chỉnh. Với các bản thảo dịch, nếu có quan điểm không phù hợp, công tác biên tập cần có sự chọn lọc, chú thích rõ ràng.
Áp lực và đào tạo biên tập viên
Ông Nguyễn Cừ nhìn nhận thực trạng nhiều biên tập viên trẻ rời nghề vì áp lực và thu nhập thấp là nỗi buồn của nghề. Một biên tập viên thời nay phải đảm đương quá nhiều việc, từ khai thác bản thảo, biên tập, làm bìa, đến cả PR và bán sách. Áp lực 'nhiệm vụ kép' về tư tưởng và doanh thu khiến họ kiệt sức. Trong khi đó, thu nhập lại không tương xứng, khiến họ phải làm thêm nghề khác để mưu sinh. Ông cho rằng cần có cơ chế đãi ngộ xứng đáng và một lộ trình đào tạo bài bản hơn.
Về đào tạo, ông cho rằng trách nhiệm không thể chỉ giao cho các trường đại học. Chương trình đại học mang tính tổng quan, trong khi biên tập lại đi vào chi tiết, từng trường hợp cụ thể. Vì vậy, bản thân nhà xuất bản phải có các khóa đào tạo nội bộ, cử biên tập viên đi thực tế tại các hội sách quốc tế để học hỏi. Các tổ chức xã hội như Hội Xuất bản Việt Nam cũng có thể đóng vai trò kết nối chuyên gia, tổ chức hội thảo về bản quyền và ứng dụng công nghệ số. Tuy nhiên, để Hội làm được điều này, cần có cơ chế rõ ràng trong Luật Xuất bản.
Công nghệ số và yếu tố cốt lõi
Ông Nguyễn Cừ nhận định công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) là xu thế tất yếu. Biên tập viên cần tích hợp công nghệ, sử dụng AI làm công cụ để nghiên cứu, rà soát thông tin. Nhưng công cụ chỉ là công cụ, trí tuệ và bản lĩnh chính trị của người biên tập mới là yếu tố quyết định. Công nghệ giúp lọc 'sạn' về kỹ thuật, nhưng 'sạn' về tư tưởng, quan điểm phải do con người có bản lĩnh và tri thức mới phát hiện và xử lý được.
Yếu tố cốt lõi tạo nên biên tập viên giỏi, theo ông, là kiên định về chính trị, tỉnh táo về tư tưởng, sắc sảo về chuyên môn và nhanh nhạy với thị trường. Họ phải có bản lĩnh để bảo vệ cái hay, cái đúng, nhưng cũng đủ tinh tế để góp ý, uốn nắn cái sai. 'Nghề làm sách như chơi cờ, mỗi nước đi đều phải cân nhắc cả nghệ thuật và chiến thuật, nhưng kết quả cuối cùng không phải là chiến thắng cá nhân, mà là sách sống trong lòng bạn đọc', ông nói.
Lời khuyên của ông dành cho các bạn trẻ: hãy yêu nghề, nhưng cũng phải thực tế. Hãy chấp nhận những khó khăn, áp lực như một phần của nghề nghiệp vinh quang nhưng đầy thử thách. Đừng ngại học hỏi, đừng ngại va vấp. Quan trọng nhất là hãy giữ lửa đam mê và đạo đức nghề nghiệp.
