Trong chuyến tham quan đền Angkor Wat, tôi đã cho con mình trải nghiệm cưỡi voi. Khi chuẩn bị lên voi, chúng tôi nhận thấy những con voi khác chỉ bị buộc bằng một sợi dây thừng mảnh vào chân trước và một cọc gỗ nhỏ. Rõ ràng, những chú voi to lớn này có thể dễ dàng bứt đứt dây hoặc nhổ bật cọc, nhưng chúng không làm vậy. Tôi hỏi người hướng dẫn viên làm thế nào họ giữ được voi bằng những công cụ thô sơ như thế. Anh ta giải thích rằng khi voi còn nhỏ, người quản tượng dùng một sợi dây tương tự để buộc chúng vào cọc. Vì voi con còn yếu, sợi dây đó đủ để giữ chúng không chạy trốn. Ban đầu, voi cố gắng thoát ra, nhưng cuối cùng nó "học" được rằng những nỗ lực đó là vô ích. Vì vậy, khi lớn lên, dù đủ sức mạnh để tự giải thoát, nó vẫn ở yên một chỗ. Con voi "tự hiểu" bản thân bị mắc kẹt, nên thậm chí không bao giờ cố gắng bứt dây nhổ cọc. Sự ràng buộc thực sự không nằm ở khía cạnh vật chất mà là tinh thần.
Bài học từ voi và sự bất lực tập nhiễm
Đây là một bài học thực tế hoàn hảo. "Giống như những chú voi", tôi từng nói với các con mình, "nhiều người đã phí cả cuộc đời để tin rằng có những điều họ không thể làm được, vì họ từng có kinh nghiệm đau đớn trong quá khứ. Hãy cẩn thận để đừng rơi vào cái bẫy tư duy này. Hãy thường xuyên kiểm chứng các giới hạn của con."
Vào năm 1967, nhà tâm lý học người Mỹ Martin Seligman đã đặt ra thuật ngữ “sự bất lực tập nhiễm” (learned helplessness) khi nghiên cứu chứng trầm cảm. Sự bất lực tập nhiễm là thái độ của một người (hay con vật) khi không cố thoát khỏi một tình huống tiêu cực do quá khứ đã “dạy” rằng họ/nó vô phương làm được. Seligman nhận diện hành vi này ở những người và động vật liên tục phải chịu các kích thích đau đớn mà không thể tránh được. Sau nhiều trải nghiệm như vậy, đối tượng thí nghiệm ngừng cố gắng tránh những tình huống không thể chấp nhận nổi mà lẽ ra họ/nó có thể tránh dễ dàng. Nói cách khác, đối tượng đã tiếp thu được rằng mình không kiểm soát được các tình huống ảnh hưởng tiêu cực đến bản thân nên đã từ bỏ nỗ lực.
Thí nghiệm kinh điển của Seligman
Seligman đã nghiên cứu về phản xạ có điều kiện kinh điển, tức quá trình mà con người hay con vật liên kết một yếu tố này với một yếu tố khác. Trong một thí nghiệm, ông rung chuông và sau đó gây sốc điện nhẹ cho một số con chó. Sau khi lặp lại vài lần, những con chó phản ứng như thể chúng đã bị sốc điện khi nghe tiếng chuông. Seligman đặt từng con chó trong thí nghiệm đầu tiên này vào một cái lồng lớn, ở giữa có một vách ngăn thấp làm hàng rào. Ở một bên, sàn có dòng điện chạy qua, nhưng phía bên kia thì không, và con chó có thể nhảy qua vách ngăn để tránh bị sốc điện. Seligman đặt con chó vào bên có điện và gây sốc nhẹ. Ông dự kiến con chó sẽ nhảy qua phía bên kia để không bị điện giật, nhưng thay vào đó, nó cứ nằm đó và không chịu nhảy. Cứ như thể những con chó trong phần đầu của thí nghiệm tự biết chúng không thể làm gì để tránh những cú sốc điện, nên chúng đã từ bỏ ngay cả khi có thể tránh được.
Tiếp theo, Seligman đặt một vài con chó chưa từng kinh qua cảm giác “tất phải bị sốc điện” vào lồng có hàng rào. Những con chó này nhanh chóng nhảy qua hàng rào để thoát các cú sốc điện. Seligman kết luận rằng những con chó cứ nằm yên thực ra đã “học” được cảm giác bất lực từ thí nghiệm ban đầu.
Liên hệ với con người và môi trường làm việc
Con người thực chất không khác gì voi con và chó. Khi cảm thấy mình không kiểm soát được những tình huống tiêu cực, chúng ta sẽ đơn giản từ bỏ và đầu hàng những cú sốc. Chúng ta cảm thấy bất lực, không chỉ trong tình huống vô phương tránh khỏi mà còn trong cuộc sống nói chung. Seligman và những người khác nhận thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa sự bất lực tập nhiễm và chứng trầm cảm lâm sàng. Tôi cam đoan có một mối liên hệ mạnh mẽ không kém giữa sự bất lực tập nhiễm với sự thiếu gắn bó trong công việc. Đó là lý do rất nhiều người trong chúng ta ngừng cố gắng làm cho mọi thứ tốt hơn.
Trong cuốn sách của mình, Fred Kofman phân tích mối quan hệ giữa nhân viên và công ty thông qua nhiều lợi ích mà hai bên mang lại cho nhau. Tiền lương không phải là yếu tố quan trọng nhất để một nhân viên quyết định gắn bó với công ty lâu dài. Môi trường làm việc, văn hóa doanh nghiệp và cơ hội phát triển là những yếu tố quan trọng không kém, mà nhiều người cân nhắc khi lựa chọn nơi làm việc. Khi cảm thấy bị bóc lột quá sức, không nhận được sự cảm thông từ cấp trên trong những trường hợp cần thiết, nhiều nhân sự quyết định nghỉ việc, bất chấp sự níu kéo từ cấp trên. Điều này cho thấy sự bất lực tập nhiễm có thể ảnh hưởng sâu sắc đến quyết định nghề nghiệp của mỗi người.
